«ارتداد از بین نمیرود؛ بلکه تنها میتواند از شکلی به شکل دیگر تبدیل شود.»
این جمله را آرمین لنگرودی، نویسنده کتاب ارتداد در مسیحیت آغازین و نقش آن در پیدایش و گسترش اسلام، در مقدمه میآورد. او معتقد است مانند قانون پایستگی انرژی، ارتداد تنها تغییر شکل میدهد اما تا زمانی که یک فرهنگ دینی مسلط هست، مخالفت با آن هم خواهد بود: «اگر ما رمز بقای مذاهب حاکم را تنها در خصیصه مطلقگرایانه آنها بیابیم، طبیعتا بایستی رمز ماندگاری جریانات سرکوبشده را در انعطافپذیری و قابلیت انطابقپذیری آنها بجوییم.»
لنگرودی در همان بند اول مقدمه، از بابت کاربست اصطلاح «ارتداد» عذرخواهی میکند؛ چرا که به اعتقاد او «به عنوان یک پژوهشگر بیطرف، شاید پسندیده نباشد هر آنچه را که با الهیات حاکم در کلیسای روم یا بیزانس ناهمراستا مینمود، مرتد بنامم.» در حقیقت، او قصد جانبداری از برخی جریانات مسیحی را که در قالب کلیسای کاتولیک روم یا بیزانس (روم شرقی و غربی) مستقر شدند و تا امروز پاییدهاند، ندارد. بنابراین توضیح میدهد که «… در اینجا منظور از ارتداد، همان ناخوانایی با ایدئولوژی رسمی و حاکم میباشد.» اگر کسی بپرسد که مطالعه تنوع وسیعی از جریانات مسیحی که مهر مرتد به پیشانیشان خورد، چه اهمیتی دارد، پاسخ را خواننده فارسیزبان این تالیف فارسی، در عنوان فرعی کتاب مییابد: « و نقش آن در پیدایش و گسترش اسلام»
تز اصلی کتاب ارتداد در مسیحیت آغازین این است که نشان دهد جنگ میان شرق و غرب نقش بسیار مهمی را در شکلگیری باورهای دینی در هر دو سو بازی کرد. غالبا جملات سادهای در تشریح استقبال از اسلام در سرزمینهای ایرانی پس از فروپاشی شاهنشاهی ساسانی شنیدهایم؛ جملاتی از این دست که نارضایتی مردم تهیدست از اشراف و موبدان عالیرتبه زرتشتی، استقبال از اسلام را رقم زده است. این در حالیست که موضوع پیچیدهتر مینماید. پیش از این در اپیزودهای چهارم، پنجم، ششم و هفتم دیگرینامه، به نقل از جمشید کرشاسپ چوکسی در کتاب ستیز و سازش از الگوها و علل تغییر دین از بهدینی (زرتشتیگری) به اسلام مطالبی را نقل کردیم. در اپیزود هفدهم با نام قصههای تکراری؛ چهرههای نو هم به نقل از همین پژوهشگر زرتشتیتبار، از احتمال بازسازی داستان پیغمبر اسلام از روی الگوی زرتشت پیامبر، مطالبی را طرح کردیم.
اما دیدگاه لنگرودی ریشهایتر (رادیکالتر) است. او خطی پژوهشی را تعقیب میکند که مدعیست اسلام در آغاز، شاخهای از مسیحیت بوده است که به تدریج و در جریان قطبیشدن جنگ ایدئولوژیک میان شرق و غرب، به یک دین مستقل تبدیل شده است. مطابق با این دیدگاه که اولین بار پژوهشگران آلمانیتبار پیش نهادند، بسیاری از چهرههای صدر اسلام از جمله خود پیامبر اسلام، مخلوقات ادبیاند (literary figures). در واقع کسانی که متون اولیه این جریان مسیحی – مسیحیان سُریانی یا به تعبیر قرآن «نصرانی» – را ویرایش کردند، آن را چنان تغییر دادند که به کلی یک دین مستقل از خاستگاه مسیحی خود بازنموده شود. آنها در برابر نفوذ ایدئولوژیک – بخوانید همان تهاجم فرهنگی – غرب چنین میکردند. کما اینکه مطابق با پژوهشهای ریچارد پین آمریکایی، شاهنشاهان متاخر ساسانی هم علیرغم مقاومت موبدان زرتشتی، مسیحیت سریانی را به عنوان یک دین رسمی امپراطوری ایرانی، تصدیق کرده بودند. این شاهنشاهان هم برای مقابله با مسیحیت بیزانسی به تاسیس یک کلیسای ایرانی مبادرت کرده بودند. (در این مورد به اپیزودهای نهم و دهم دیگرینامه رجوع کنید.)
لنگرودی در کتاب چگونه مسلمان شدیم؟ به این ویرایش و بازنویسی جهتدار ادبیات دینی پس از فروپاشی ساسانیان میپردازد. ما پیش از این به طور جداگانه کتاب چگونه مسلمان شدیم؟ را معرفی کردهایم. در کتاب ارتداد در مسیحیت آغازین، تمرکز لنگرودی بر نشان دادن الگوهای مخالفت و مقابله با ایدئولوژی رسمی دو کلیسای مستقر در روم شرقی و غربی، یعنی بیزانس و واتیکان است و بنابراین بخشهای قابل ملاحظهای از این کتاب اطلاعات تازهای به خواننده فارسیزبان در مورد تحولات دینی و سیاسی در ناحیه بالکان و همینطور جنوب ایتالیا و فرانسه میدهد. اصطلاحاتی مانند ارتداد بُغُمیلی و کاتاری شاید برای اولین بار است که با یک قلم فارسی و به تفصیل معرفی میشوند. لنگرودی مینویسد: «شیوه مبارزه کلیسای کاتولیک و ارتدوکس (رومی و بیزانتینی) بر علیه مخالفین خود، شیوهای ناصادقانه و بیشتر مبتنی بر اتهامزنی بود. این بدان معنیست که بیشتر واژهای مورد استفاد در تشریح مرتدها و منحرفین، فاقد پایه درست و بیشتر بر تهمتپراکنی استوار بود. (fake news) برای همین هم، اکثر چیزهایی که به این گروهها نسبت داده میشد، نمیتوانست بیانگر ماهیت واقعی آنها باشد. همین شیوه را هم بعدها اسلام در مبارزه خود برعلیه دگراندیشان غیرمسلمان به کار گرفت.» لنگرودی در زیرنویس توضیح میدهد که اتهام بیبند و باری جنسی از رایجترین اتهامات به جریانها مسیحی ناهمسو بوده است. کما اینکه این روزها شیعیان که فرهنگ دینی مسلط بر ایران امروز هستند، اتهامات مشابهی به بهاییان میزنند.
بنابراین چنانکه لنگرودی تصریح میکند این کتاب، مکمل کتاب قبلی او چگونه مسلمان شدیم؟ است. تفاوت در این است که تمرکز کتاب ارتداد در مسیحیت آغازین نه تبدیل دین در سرزمینهای ایرانی، بلکه تبعات دو قطبیشدن ایدئولوژیک شرق و غرب، در پیرامون اروپای بری (continental) است. کتاب که به همت انتشارات فروغ در آلمان منتشر شده، پنج فصل به شرح زیر دارد:
- فصل اول: مسیحیت یهودی
- فصل دوم: عرفان در مسیحیت
- فصل سوم: مسیحیت عرفانی در اروپا و سرانجام اسلامی آن
- فصل چهارم: جای پای عرفان مسیحی در قرآن
- فصل پنجم: ادبیات قرآنی
نوبت چاپ اول این کتاب تابستان ۱۳۹۸ است. گفتوشنود تلاش میکند بیآنکه از هیچ ایده یا دیدگاهی جانبداری کند، بستری برای گفتگوهای پژوهشگرانه در فضایی روادارانه فراهم کند. از این جهت، تیم پژوهشی گفتوشنود همواره از پژوهشگران حیطه دینپژوهی و الهیات مستقل از عقایدشان استقبال میکند. کتاب ارتداد در مسیحیت آغازین احتمالا فصل جدیدی از گفتگوهای علمی را در میان علاقهمندان به دین و مسائل عقیدتی خواهد گشود.