این لطیف مشهور است که کشیشی در یک مدرسه مذهبی در حال بیان داستان خلقت انسان و قصه هبوط آدم و حوا از باغ عدن بود که پسربچهای دست خود را بالا گرفت و گفت پدر من میگوید این حرفها چرند است و اجداد ما میمون بودهاند! کشیش حاضرجواب میگوید ممکن است این عقیده درست باشد ولی ما در این کلاس در مورد اجداد خانوادگی شما حرف نمیزنیم! در مورد نوع انسانها حرف میزنیم! این نمونهایست از جدلهایی که تز چارلز داروین در بریتانیا ایجاد کرد؛ البته بازتاب جدل به عنوان طنز.
کتاب منشأ انواع، منتشرشده در بیست و چهارم نوامبر سال ۱۸۵۹، اثر برجسته چارلز داروین است که نظریه فرگشت از طریق انتخاب طبیعی را معرفی کرد. این کتاب استدلال میکند که تمامی گونهها از اجداد مشترکی نشأت گرفتهاند و تغییرات تدریجی در طول زمان، از طریق فرآیندی که داروین «بقای اصلح» نامید، باعث تنوع زیستی شدهاند.
این نظریه در فارسی ابتدا تحت عنوان «نظریه تکامل» شناخته شد؛ اما آنها که به جوهره دیدگاه داروین پی برده بودند یادآوری کردند که این دیدگاه هیچگونه تکاملی را پیشفرض نمیگیرد یا اثبات نمیکند؛ دیدگاه داروین دقیقا از این حیث با دیدگاههای الهیاتی در تضاد قرار گرفت که هیچ طرح اولیهای را برای آنچه رخ داده است، تایید نمیکند و هیچ غایتی در معنای فلسفی و الهیاتی کلمه برای گونههای جانوری به اثبات نمیرساند. این در حالیست که اصطلاح «تکامل» به روندی اطلاق میشود که متناوبا شاهد عبور از مراحل ناقص به مراحل کاملتر باشیم و کلیت این روند رو به سوی کمال داشته باشد. اما واقعیت این است که داروین هیچ «کمال» یا نقطه نهایی برای تغییرات تدریجی و چند صدهزارساله گونههای طبیعی پیدا نکرد. تاکید دیدگاه داروین بر سازگاری تدریجی گونهها بر عوامل محیطیست که بقاء گونه را به خطر میاندازد. در نتیجه، اصطلاح «فرگشت» برای ترجمه واژه Evolution که کلیدواژه داروین در کتاب منشأ انواع است، معادل درستیست: غایتی را به طور ضمنی پیشفرض نمیگیرد و به تغییرات تدریجی و دگردیسیهایی که در گذشته واقعشدهاند اشاره دارد.
چارلز داروین، زیستشناس و طبیعتشناس بریتانیایی، در دوازدهم فوریه ۱۸۰۹ در شروزبری (Shrewsbury) انگلستان به دنیا آمد. داروین در طول زندگیاش تحولات متعددی در باورهای مذهبی خود تجربه کرد. او در خانوادهای با پیشینه مسیحی یونیتارین متولد شد و در مدرسهای انگلیکن تحصیل کرد. در دانشگاه کمبریج، با هدف کشیش شدن، به تحصیل الهیات پرداخت و در این دوره به مطالعهٔ آثار ویلیام پیلی، بهویژه کتاب «الهیات طبیعی»، علاقهمند شد. این دوران آغاز علاقهی او به تاریخ طبیعی و تحقیق در مورد حیات بود.
با این حال، سفر پنجساله او با کشتی بیگل و مشاهدات علمیاش، بهویژه در جزایر گالاپاگوس، باعث شد تا به ثابت بودن گونهها شک کند و به نظریه فرگشت از طریق انتخاب طبیعی برسد. این یافتهها به تدریج باورهای مذهبی او را تحتتأثیر قرار داد.
در سالهای بعد، داروین بهطور فزایندهای از آموزههای مسیحیت فاصله گرفت. او در نامهای به جان فوردایس نوشت: «حتی در شدیدترین تلاطمهای زندگیام هرگز منکر وجود خدا و خداناباور نبودهام. به نظرم بهطور کلی (و با افزایش سنم بیشتر از قبل) اما نه همیشه، ندانمگرایی درستترین توصیف از ذهنیت و افکارم خواهد بود.»
بهطور کلی، داروین از یک مسیحی معتقد به تدریج به یک ندانمگرا تبدیل شد. او در اواخر عمرش، بهویژه پس از مرگ دخترش آنی، از آموزههای مسیحیت فاصله گرفت و به ندانمگرایی گرایش پیدا کرد.
کتاب منشأ انواع به سرعت مورد استقبال جوامع علمی قرار گرفت و زمینهساز مناقشات گستردهای شد، بهویژه در محافل مذهبی. داروین در کتابش نظریهی فرگشت را بهعنوان فرآیندی علمی مطرح کرد، اما بسیاری آن را بهعنوان چالشی برای باورهای مذهبی دربارهی خلقت جهان و انسان تلقی کردند.
تأثیر این کتاب بر زیستشناسی، فلسفه، و حتی علوم اجتماعی غیرقابل انکار است. نظریه فرگشت داروین نه تنها انقلابی در درک علمی از جهان طبیعی به وجود آورد، بلکه باعث ایجاد بحثهای گستردهای در مورد نقش علم و مذهب در تبیین حیات شد. در آن دوران، داروین برای مطالعه علمی به دانشکده الهیات پیوسته بود چون این قبیل مطالعات بخشی از الهیات طبیعی تلقی میشد و بنابراین زیر جزمیات الهیات کتاب مقدس قرار داشت. اما نتیجه پژوهشهای چارلز داروین، آن جزمیات را دچار چالش کرد.
چارلز داروین که بیشتر عمر خود را در خانهاش در داون، کنت گذراند، در نوزدهم آوریل ۱۸۸۲ درگذشت و در کلیسای وستمینستر در لندن به خاک سپرده شد. او همچنان یکی از چهرههای پیشگام علم در تمام دورانها محسوب میشود.
جدیدترین ویرایش ترجمه فارسی این اثر سال ۱۴۰۳ توسط انتشارات نگارستان کتاب و به ترجمه نورالدین فرهیخته منتشر شده است؛ اما امضای مترجم در انتهای مقدمه نشان میدهد که کار ترجمه در سال ۱۳۵۷ به پایان رسیده بوده است. همین ترجمه است که توسط انتشارات آوای بوف به مدیریت قاسم قرهداغی به کتاب صوتی تبدیل شده است. آوای بوف همت خود را مصروف معرفی کتابهای ممنوعه کرده است. مهسا بدیعی که با همین انتشارات همکاری میکرد در سال ۱۴۰۳ توسط دادگاه انقلاب رشت به جرم تبلیغ آموزههای مخالف اسلام محاکمه و به تحمل سه سال و شش ماه و یک روز زندان محکوم شد. در مقدمه این کتاب که شرحی از آثار پیشین چارلز داروین و سرگذشت علمی او آورده شده، خواهید خواند:
« این کتاب مجموعهای از شواهد را ارائه میدهد که نشان میدهد تنوع زندگی از نسب مشترک و از طریق الگوی انشعاب تکامل به وجود آمده است. کتاب داروین شامل شواهدی بود که او در اکسپدیشن بیگل در دهه ۱۸۳۰ جمع آوری کرده بود و یافتههای بعدی خود را از تحقیقات، مکاتبات و آزمایشات پیدا کرد. ایدههای تکاملی مختلفی قبلا برای توضیح یافتههای جدید در زیست شناسی ارائه شده بود. حمایت فزایندهای از چنین ایدههایی در میان آناتومیستهای مخالف و عموم مردم وجود داشت، اما در نیمه اول قرن نوزدهم، تأسیسات علمی انگلیسی به کلیسای انگلستان پیوند نزدیک داشت، در حالی که علم بخشی از الهیات طبیعی بود. ایدههای مربوط به دگرگونی گونهها بحثبرانگیز بود زیرا با این باور که گونهها بخشهای تغییرناپذیر یک سلسله مراتب طراحیشده هستند و اینکه انسانها منحصربهفرد و بیربط با حیوانات دیگر هستند، در تضاد بود. مفاهیم سیاسی و الهیاتی به شدت مورد بحث قرار گرفت، اما تغییر شکل توسط جریان اصلی علمی پذیرفته نشد.»
قسمت اول کتاب صوتی منشأ انواع را از اینجا بشنوید. تیم پژوهشی گفتوشنود مطالعه این اثر را به پژوهندگان علم، و آنها که به تاریخ مناقشههای دین و علم علاقهمندند، پیشنهاد میکند.