کتاب «گفتاری درباره دینکرد» شامل بر متن کتاب دینکرد نیست. بلکه مقدمهایست در معرفی کتاب دینکرد به همراه خلاصهای از مباحث آن و مطالب تاریخی مرتبط با آن. مشکور که از نخبگان مشروطهخواه عصر پهلوی اول بوده و آثار متعدد دیگری از جمله کتاب «تاریخ ایرانزمین» را هم در کارنامه دارد، در مورد این «گفتاری درباره دینکرد» مینویسد:
«چون نشر کتاب سوم دینکرد که چند سال پیش از طرف نویسنده این اوراق [ از پهلوی] به فارسی ترجمه شده است، از لحاظ در برداشتن مسائل بسیاری درباره اوستا و ادبیات مزدیسنا، بدون این مقدمه مفید به نظر نمیرسید و نیز برای اینکه خوانندگان ترجمه دینکرد، بدون معرفت اجمالی به متن کتاب غفلتا با ترجمه کتاب خشک پهلوی روبهرو نشده باشند، نگارنده بر آن شد پیش از انکه ترجمه کتاب دینکرد را انتشار دهد، مقدمهمانند، این گفتار را به صورت کتابی به چاپ رساند. بنابراین کتاب حاضر مشتمل بر تشریح مباحث دینکرد و خلاصه مطالب بخشهای آن و معرفی مولفان کتاب مزبور میباشد.»
عنوان فرعی این کتاب دلالت بر همین توضیحات مولف میکند: «شرح بخشهای دینکرد، تاریخ اوستا و ادبیات دینی پهلوی.» عنوان «کارمند پیوسته انجمن ایرانشناسی» هم توصیفی برای محمدجواد مشکور، مولف این اثر پژوهشیست که در مهرماه ۱۳۲۵ خورشیدی منتشر شده است. کتاب به شادروان پورداوود در جشن شصتمین سال تولد ایشان اهدا شده است. گفتنیست که ابراهیم پورداوود، اوستاشناس و ایرانشناس فقید و از اعضای گروه مشروطهخواه «احرار» بود که عمر خود را وقف ایرانشناسی کرد. او که یکی از چهرههای نمونهوار نخبگان آن زمان ایران بود به نوعی نوزایش ایرانی میاندیشید و عشق او به ایران و به فرهنگ و دین باستانیاش به شاگردانش منتقل شد. دخترش پوراندخت پورداوود از مادر آلمانیاش نقل میکند که گفت پدرت اول ایران باستان را دوست دارد، بعد تو را، بعد کتابهایش را، و در آخر من را! محمدجواد مشکور متولد اسفندماه ۱۲۹۷ و متوفی به سال ۱۳۷۴ شاگرد پورداوود بوده است.
دینکرد تحتالفظی به معنای «کارهای دینی»ست و میتوان آن را به «نوشته دینی» (ادبیات دینی) هم برگرداند. این مجموعه در واقع یک دانشنامه است؛ دانشنامهای درباره دین مزدایی (مزدیسنی) که مجموعا نه مجلد بوده، اما دو مجلد اول آن از دست رفته است. گردآوری ادبیات دینی در جوامع مختلف، معمولا در زمانهای انجام شده است که متون دینی پراکنده شده و از ناحیه متولیان دین، خطر تضعیف دین احساس میشده است. گردآوری مجموعه «عهد عتیق» در ۷۲۲ پیش از میلاد در دربار پادشاه یهودا به نام حزقیال، یک مثال مشهور است. گاهی نیز پیوند میان دین و دولت، خونی تازه در رگهای یک سنت دینی میدواند و دانشنامههای دینی متولد میشوند. مجموعه موسوم به بحارالانوار به تالیف علامه مجلسی در دوران صفوی از این نمونه است. اما ایده خلق مجموعه دینکرد در قرن سوم ه.ق. محصول پیامدهای ناگوار فروپاشی شاهنشاهی ساسانی برای دین آبا و اجدادی ایران بوده است.
«چنانکه از سبک نگارش کتاب دینکرد برمیآید معلوم میشود که تالیف آن در یک زمان و به دست نگارنده خاصی انجام نگرفته و بلکه تدوین آن در ازمنه مختلف و به دست علمایی چند که اغلب ایشان با هم همعصر نبودهاند اتفاق افتاده است. بهموجب روایات زرتشتی اصل آن کتاب در زمان گشتاسب، شاه کیانی از خامه یکی از شاگردان زرتشت تراوش کرده، نسخه آن که تا زمان اسکندر ملعون در کتابخانه شاهی موسوم به «دژنپشتک» محفوظ بوده، در آن زمان از میان رفته است و پس از طلوع کوکب ساسانی و ظهور اردشیر بابکان و تجدید حیات دینی و اجتماعی ایران به کوشش تنسر، بزرگترین دانشمند آن زمان تکههای پراکنده و قطعات متفرق دینکرد گردآوری شده و مجددا کتابی بدان نام پرداخته گردیده است.»
نویسنده در ادامه توضیح میدهد که «پس از چیرگی تازیان و درهمشکستن کاخ شکوه و عظمت ساسانی»، این کتاب مجددا با همت آذرفرنبغ پسر فرخزاد و در دوران خلافت مامون عباسی جمعآوری شده است. از نگاه تاریخنگارانه محض، نام آذرفرنبغ را باید به خاطر سپرد و دانست که او در پرتو سیاستهای مامون عباسی که مجالس گفتگو میان نمایندگان ادیان مختلف برگزار می کرد، فرصتی برای دفاع از بهدینی یافت. روزگار عسرت برای بهدینان بود و بر اثر فشارهای سیاسی و اقتصادی، ایرانیان به مرور از دین آبا و اجدادی خود برمیگشتند و بسیاری از آنها مسلمان میشدند تا دستکم مالیات را که بر «مجوسان» تحمیل شده بود، نپردازند. میتوان دریافت که برخی از آنها مانند آن ایرانی که آذرفرنبغ او را «گجستک ابالیش» خواند و علیه شبهات او کتاب جداگانهای تالیف کرد، از این فرصت سوءاستفاده کرده و مطالبی هم علیه آیین زرتشت پراکنده میکردند. قصد آذرفرنبغ دفاع از دین آباء و اجدادی خودش و هموطنانش بود.
مشکور بعد از تحلیل آنچه در آخرین فصل کتاب سوم دینکرد آمده نتیجه میگیرد: «از ماحصل شرح فوق چنان برمیآید که تدوین دینکرد پس از جمله عرب و در قرون اولیه اسلامی ابتدا به دست آذرفرنبغ پسر فرخزاد که یکی از موبدان زرتشتی بوده است انجام یافته و بعد از وی تجدید و تکمیل و بلکه تالیف ثانوی آن برای آخرین بار بخامه موبد دیگری به نام آذربد پسر همد صورت پذیرفته است.»
استاد محمدجواد مشکور در این کتاب در واقع نقش مترجم را ایفاء کرده و مینویسد: «ترجمهای که نگارنده از دینکرد [ از زبان پهلوی که اصل کتاب به آن نوشته شده] در این مجلد به زبان فارسی کرده است شامل یکنوزدهم کتاب دینکرد و بنا به تصریح و تصدیق استاد مارتینهوگ آلمانی دشوارترین و پیچیدهترین قسمتهای آن کتاب است.»
اشاره به کتاب دینکرد و به آذرفرنبغ و ماجرای دفاعش از بهدینی در حضور مامون عباسی در هیچیک از منابع اسلامی نیامده است. مشکور مینویسد تنها ذکری در الفهرست ابن ندیم ممکن است اشاره به آذرفرنبغ باشد. عدم ارجاع و اشاره به این گونه مباحثات که در آن نمایندهای از زرتشتیان از دین خود دفاع میکند در دوران اسلامی اتفاقی نبوده است. در واقع، ایدئولوژی رسمی خلفای مستقر در بغداد «اسلام» بوده و هرگونه شرحی و ارجاعی به مباحثات دینی با پیروزی طرف مسلمان خاتمه مییافته است. ریچارد پین، پژوهشگر آمریکایی که در مقاله «جهانوطنیگرایی ایرانی: ادیان جهان در دربار ساسانی» به سنت برگزاری این گفتگوهای بینایمانی در دربار شاهان ساسانی میپردازد، به وجه تبلیغاتی این گونه مباحثات به ویژه در دوران اسلامی اشاره دارد. گزارشی که از این جلسات هر یک از سنتهای دینی ارائه میدادهاند با پیروزی نماینده خود خاتمه مییافته است. در اپیزود نهم و دهم پادکست دیگرینامه، به نقل بخشهایی از مقاله ریچارد پین پرداختیم.
در مقدمهای که مشکور بر «گفتاری درباره دینکرد» مینویسد البته به سنت مناظرههای دینی در دربار ساسانی اشاره شده است. هم کتاب دینکرد به این سنت اشاره رفته و هم برخی منابع اسلامی از جمله در کتاب سیاستنامه منسوب به خواجه نظامالملک به مناظرههای ایمانی در دربار ساسانی پرداخته شده است. اما شرح تفصیلی از این نوع مناظرهها به ویژه میان نماینده بهدینی و نماینده دیانت اسلام در دربار مامون خلیفه عباسی، در دینکرد یافتنیست. مشکور مینویسد که مامون چون از سمت مادر ایرانی بود، با فرهنگ ایران و یونان ناآشنا نبود و «بدون انکه مقید به مسلک و یا مذهب ایشان باشد» با علما و دانشمندان مذاهب مختلف نشست و برخاست میکرد. او از قول نلدکه، پژوهشگر نامی آلمانی، مامون را از حیث دانشدوستی با خسرو انوشیروان مقایسه میکند.
کتاب «گفتاری درباره دینکرد» اثر محمدجواد مشکور توسط برخی توزیعکنندگان کتاب به رایگان قابل دانلود است. تیم پژوهشی گفتوشنود مطالعه این اثر را به پژوهندگان دین و ادبیات دینی، و به ویژه به علاقهمندان پژوهش در دین کهن ایرانی پیشنهاد میدهد.