کارگردان: شبنم طلوعی
راوی میگوید که هفت سالش بوده که پدرش یک صبح تعطیل ایام نوروز، کتاب تاریخش را باز کرده و از یک زن در گذشتههای تاریخی برای او روایتی نقل کرده است؛ داستان زندگی کسی که به مجرد شنیده شدن، رد خود را حتی تا سالها بعد، بر خوابهای شنونده هم گذاشته است. آیا چه چیزی زنی مدرن در تهران را در قرن بیستم این چنین تحتتاثیر قرار میدهد راجع به زنی دیگر که در قرن نوزدهم میلادی در همین قزوین و تهران زندگی میکرده است!؟
راوی، شبنم طلوعیست. پدرش، افسر آموزشدیده ارتش شاهنشاهی که مقارن انقلاب ۵۷ از خدمت منفصل شده است. فیلم یک مستند است به نام «خاک، شکوفه، آتش» که داستان طاهره قرهالعین را از دید شبنم طلوعی روایت میکند. اما شروعش، به لحاظ داستانگویی و روایتشناختی، فوقالعاده قوی و موثر است. شاید مانند همان داستانی که پدر شبنم، برای او در هفتسالگی تعریف کرده بود!
راوی میگوید که در گذر زندگی خیلی زود تشخیص داده است که تاریخنگاری بیطرف وجود ندارد. اما آیا مفهومش این است که در تاریخ هرگز هیچ حقیقتی وجود نداشته است!؟ راوی میگوید که شاید حقیقت تاریخ خود تویی، که یک روز گرم تابستان، تو را در باغی خفه کردند و جسم بیجانت را به چاه انداختند. تصمیم گرفته شد که نامت، با همه اوراق هویتی برای همیشه از بین برده شود تا آیندگان چیزی از تو در خاطر نداشته باشند! شاید تو به نحو سمبولیکی، تجسم همان حقیقت مدفون شده در دروغ تاریخی که معلم درس ادبیات و شعر هم اجازه ندارد که از اشعار تو یادی کند! آدم یاد آن جمله مشهور از نیچه در کتاب فراسوی نیک و بد میافتد: «اگر حقیقت، زن باشد چه!؟» (“Wenn die Wahrheit ein Weib wäre, wie?”)
پژوهشگری در این مستند میگوید که در فقدان اوراق هویتی بجامانده، میتواند حدس زد که طاهره قرهالعین در سی و شش سالگی و یا در سی و نه سالگی کشته شده باشد. راوی در ابتدای مستند توضیح میدهد که نام رسمیاش، فاطمه و متولد قزوین ملقب به «طاهره قرهالعین» بوده است. خیلی دشوار است که یک اثر بصری، یعنی مبتنی بر دیدن عرضه کنید از کسی یا چیزی که به علت تعلق به گذشته، کمترین اثر دیداری یا شنیداری از او بجامانده باشد. مستند «خاک، شکوفه، آتش» به طرز جالبی موفق شده بر این مانع غلبه کند. آنچه این روایت سینمایی را بهویژه متمایز کرده، استفاده هوشمندانه از عکسهای بجامانده از عصر قاجار، با موزیک متن مناسب قصه، و اجرای شبنم طلوعی به عنوان راویست؛ اجرای خوب شبنم طلوعی از سویی به قصهایست که او با صدای خود میخواند و از سوی دیگر، گریزهایی که به عنوان یک زن، و یک مادر، به امروزه روز خود در فیلم میزند. شگردی که قصهای از گذشته را به جریان زندگی در امروز پیوند میزند؛ قصه، قصه زنیست که بیش از صد سال پیش، حتی به عنوان یک صاحبنظر در متون فقهی، اجازه عرض اندام نداشت، و امروزی که هنوز به منوال گذشته است؛ دستکم در ایران و در بخشهای بزرگی از خاورمیانه.
این فیلم مستند با زیرنویس انگلیسی در یوتیوب در دسترس است. جایی که از بحارالانوار مجلسی نقل میشود که «زنان عورتاند»، در زیرنویس میخوانید که این استعاره ضدزن فقهی، به Sex Objects ترجمه شده است (موضوعات لذت جنسی)؛ عورت میتوانست به genitals هم ترجمه شود. این به گوش مخاطب انگلیسیزبان فوقالعاده عجیب میرسد که زنان به آلت تناسلی تشبیه شده باشند! اما واقعیت همین است.
عباس امانت، استاد دانشگاه و پژوهشگران تاریخ معاصر ایران در مستند حضور دارد و نکات قابل ملاحظهای طرح میکند. او که مایل است کلیشههای ذهنی ما در دوران قاجار را اصلاح کند در اولین حضور خود توضیح میدهد که به هر حال زنان اشراف دوران قاجار، برخلاف عامه زنان، صدایی داشتهاند و حضور اجتماعی محدودی. او جایی برای ستایش از طاهره قرهالعین از اصطلاح مسیحی آشنای prodigy میکند در معنای شخص با استعدادی که آماده فراگیری دانش است؛ این در حالیست که این پسر ولخرج (prodigal son) کاراکتری در تمثیلهای مسیح در اناجیل است، پسری که پدرش را انکار کرد و با میراثی که از او گرفت از او جدا شد؛ اما پشیمان شد و به مهر پدری بازگشت و توبهاش پذیرفته گردید. داستان طاهره قرهالعین، برعکس داستان زنیست که هرگز از پدرش درخواست بخشش نکرد و هیچگاه مورد بخشش پدر و خانواده پدری قرار نگرفت.
طاهره قرهالعین شخصیتیست که در ادبیات و تاریخنگاری ایمانداران بهایی، شخصی محترم و حتی در حد یک قدیس است. اگر شبنم طلوعی داستان او را از کتاب تاریخ پنهان پدر میشنود، علتش این است که پدر او، بهایی معتقدی بوده است. با این حال، طلوعی در جلسهای به میزبانی «انجمن دوستداران فرهنگ ایرانی» در ۲۰۱۷ توضیح میدهد که نخواسته است طاهره قرهالعین را به عنوان یک شخصیت بهایی توضیح دهد؛ بلکه او را به عنوان زنی که نخبه بود و به ادبیات فاخر زمان خود آگاه بود، اما به علت داشتن صدایی متمایز، به ویژه صدای زنانهای متمایز، قربانی خشونت شد. این نگاه به مراتب، واقعبینانهتر (رئالیستی) به نظر میرسد. طلوعی در همین جلسه میگوید که در جریان ساخت این مستند، به نواده خواهر طاهره قرهالعین در تهران دسترسی پیدا کردهاند و او هر گونه ارتباط قرهالعین را با جنبش بابی و بهایی تکذیب میکرده است. اما همین شخص عکسها و منابعی در اختیار قرار داده است که مورد استفاده در این مستند قرار گرفته است. طلوعی به عنوان روای در این مستند توضیح میدهد که هیچکدام از عکسهایی که در فضای مجازی با عنوان طاهره قرهالعین منتشر شده است، در حقیقت، «او» نیست! چون از او هیچ تصویر یا عکسی باقی نمانده است.
از دیگر پژوهشگران بنامی که در این مستند حضور دارند بهیه نخجوانیست؛ او تنها کسیست که ترجیح داده است به زبان انگلیسی در این مستند سخن بگوید. بهیه نخجوانی یک نویسنده و روشنفکر ایرانی-بهایی است که بیشتر به دلیل آثار ادبیاش، بهویژه رمان The Woman Who Read Too Much شناخته میشود. این کتاب بر اساس زندگی طاهره قرهالعین نوشته شده و به روایت مبارزات او برای حقوق زنان و تغییرات اجتماعی در ایران قرن نوزدهم میپردازد. نخجوانی در کارهایش به مسائل مهم تاریخی و فرهنگی اشاره میکند و اغلب دیدگاههایی را که از تجربهی دیاسپورای ایرانی میآیند، بررسی میکند.
نخجوانی در کنار آثارش در زمینه داستاننویسی، به دلیل تواناییاش در بهکارگیری استعارهها و معانی پیچیده در نثر خود نیز معروف است. او در حوزههای مختلفی مانند فرهنگ، هویت، و تبعید قلم زده و در آثارش تلفیقی از تاریخ، ادبیات، و فلسفه دیده میشود. در این مستند، وقتی به کلمات و اسامی فارسی میرسد، شکل درست تلفظ او نشان میدهد که فارسی را هم بهخوبی مسلط است.
تفکر مستقل فاطمه ملقب به قرهالعین، شوخی یا تعارف ادبیات و تاریخ نیست؛ طلوعی توضیح میدهد که اسناد مکاتبه این زن با سید کاظم رشتی در دست است. سید کاظم رشتی، آخوندی معتقد به مشی و مرام شیخ احمد احسایی بوده است. امروزه برای ما تشخیص اینکه نوآوریهای شیخ احمد احسایی و شاگردانش در فقه شیعه و ادبیات دینی روز، چه اهمیتی برای مردم دوران در متن زندگی واقعیشان داشته، آسان نیست. اما این واقعیت که در عصر برقع و چادر و چاقچور، در عصری که وظیفه زن، رفتن به خانه شوهر با رخت سفید و بازگشت از آن، با کفن سفید تعریف میشده است، زنی با شخصیتهای مبرز دوران خود مکاتبه ادبی و علمی داشته است، چشمگیر است. همین مکاتبه با سید کاظم رشتیست که ایمانداران بهایی را در این ادعا که با نخبهای بابی-بهایی مواجه بودهایم، محق جلوه میدهد. سید محمدعلی باب که آغازگر جریان بابی و متعاقب آن ایمان بهایی بوده است، خود از پیروان مکتب شیخ احمد احسایی شمرده شده است.
شما در این مستند جزئیات بسیاری از زندگی این شخصیت تاریخی مییابید؛ شخصیتی که در زمان خود موضوع سیاست امحاء یا «نیستسازی» قرار گرفت اما این قدر اطلاعات مستند از او هست که برای درک همه آنها نیاز به دیدن این مستند بیش از یک بار داشته باشید. شما درمییابید که او مادر فرزندانی بوده است. درمییابید که علیرغم جو تند ضد زن زمانه، موفق به تدریس در حوزههای علمیه شده است. درمییابید که او را در باغ ایلخانی، خیابان علاءالدوله تهران که بعدها محل احداث اولین شعبه بانک ملی ایران میشود، (فردوسی امروزی) خفه و دفن کردهاند!
طلوعی در جلسه «دوستداران فرهنگ ایرانی» به صراحت میگوید که نه فقط به عنوان یک بهایی معتقد، بلکه به ویژه به عنوان یک زن، احساس میکرده سرنوشت طاهره قرهالعین را تکرار کرده و دوباره زیسته است: او که در تئاتر و سینمای ایران سوابقی بههم زده و جوایزی برده است، امروزه به جرم بهایی بودن، نه فقط خارج از میهن خود است، بلکه میبیند که هیچ نامی از او در هیچ پایگاه اینترنتی داخل ایران وجود ندارد! با این حال، تاکید میکند که اغلب سخنگویان داخل این مستند از جمله خود راوی، به زبان فارسی سخن میگویند، چون مخاطب این مستند، ایرانیان، فارسیزبانان و زنان امروز ایرانند؛ تا همچنان که بهیه نخجوانی میگوید، یاد و نام طاهره قرهالعین نماد تمامی کسانی باشند که بینام و نشان کشته و دفن شدند، و هموطن ما بودند، بیانکه دین و ایمان و اعتقادشان اهمیتی داشته باشد.
این مستند تاریخی و هنرمندانه، تلاشی موفق علیه فراموشی و مبارزهای علیه سیاست «نیستسازی» است. شبنم طلوعی علاوه بر راوی، نویسنده و کارگردان این مستند هم هست؛ مدیر اجرایی و مشاور، لادن دوراندیش و نیما کفیلدوانی مدیر عکاسی این اثر را به عهده دارد و آهنگسازان که نقش مهمی در لذتبخشتر کردن کل روایت دارند، عباس بختیاری و پریسا ثابتاند.
تیم پژوهشی گفتوشنود، تمامی کسانی را که به تاریخ و تاریخنگاری به منزله مبارزهای علیه فراموشی و مرگ باور دارند، به تماشای این مستند محققانه دعوت میکند. این اثر در یوتیوب به رایگان در دسترس است.