وقتی توی چشم مندی قطرهای میریزند که احتمالا ماده روانگردانی مانند LSD است یا چیزی شبیه به آن، حشرهی سیاه و نسبتا درشتی از داخل یک شیشه درمیآورند و به رگ گردن مندی نزدیک میکنند. حشره نیش میزند و زن مرموز و شومی که چنین کاری انجام میدهد میگوید:
I like to call that the cherry on top!
یعنی «گل بود به سبزه هم آراسته شد!» کنایه از اینکه با این داروی ترکیبی، نتیجه بهتری هم میشود گرفت! زن جوانی که همکار این جنایت فرقهایست که و سر و گردن مندی بیچاره را نگه داشته بود اضافه میکند: همه اینها برای داشتن یک رویای زیباست!
همه فرقهها رویا میفروشند و البته رهبران آنها برای آنکه جدی گرفته شوند، با استفاده از داروهای روانگردان، چنین رویاهایی را در ذهن و ضمیر پیروان خود ایجاد میکنند. داستانهایی قدیمی وجود داشته است در مورد استفاده شاخهای از شیعیان اسماعیلی در الموت از حشیش برای القاء یک وضعیت بهشتی در ذهن فداییان خود. مشابه این حکایتهای ترسناک درباره رهبران فرقههای مدرن هم فراوان است و تیم پژوهشی گفتوشنود در مجموعه «رهبران فرهمند» به ویژه در داستان جیم جونز به استفاده از روانگردان و سموم برای تاثیرگذاری روی پیروان و گاهی برای ارتکاب اعمال مجرمانه مانند قتل پرداخته است. البته کاراکتر مندی در فیلمی به همین نام، یک قربانیست نه واقعا پیرو یکی از این رهبران فرهمند یا کاریزماتیک. دقایق اولیه فیلم که به کاراکترپردازی اختصاص دارد، مندی را یک کاراکتر بدبین به نوع انسان معرفی میکند. مندی در حالی که در آغوش همسر خود است میگوید که سیاره دلخواهش ژوپیتر (مشتری) است چون این سیاره در اتمسفر خود هزاران سال است که آتشهای بزرگی تولید میکند که فقط یکی از اخگرهای آن کافیست تا زمین را در خود بسوزاند!
فیلم «مندی» متعلق به ژانر فیلمهای ترسناک از نوع «فرقهها» (cults) ست. این ژانر در سینمای غرب هواداران مخصوص به خود را دارد. به لحاظ روانشناسی سیاسی، تجربیات هولانگیزی که جوامع آمریکای شمالی و گاهی اروپایی از این فرقهها داشتهاند، این نوع سینمای ترسناک (horror) را به جهت واقعنماییاش متمایز میکند. با این حال، این قبیل فیلمها خالی از عناصر خیالی و مبالغهانگیز نیستند. در فیلم «مندی» موجودات خشن و تبهکاری که سوار بر موتور در منطقه جنگلی پرسه میزنند و به اعمال مجرمانه میپردازند، مهمترین عنصر خیالی روایتاند. آنها که «جمجمههای سیاه» (Black Skulls) نامیده میشوند، بر اثر مصرف نسخه ویژهای از ال.اس.دی (LSD اسید لیسرژیک) پاک دیوانه شده و از مسیر یک حیات بهنجار کاملا دور افتادهاند.
شاید مهمترین امتیاز این فیلم، ترکیب جالبی از نور قرمز و بنفش، با موزیک الکترونیک است که بر موقعیتهای آیینی و فرقهای خوب سوار شده است. بعضی صحنهها تداعیگر آیینهای سوگواری سنتهای کهن است که در آنها به جای سازهای قدیمی یا کلاسیک مانند آنچه در سوگوارههای باخ و برامس و موتزارت در شرح مصائب مسیح کار شده است، از گیتار الکتریک استفاده شده و همان فضای سنگین به صورت مدرن بازتولید شده است. اگر شما این فیلم را تماشا کنید حتی اگر در مجموع فیلم را نپسندید، احتمالا تایید خواهید کرد که یوهان یوهانسون، آهنگساز این فیلم، بیجهت تحسین نشده است.
به لحاظ چارچوب داستانی، رهبر فرقه تبهکار این داستان، جرمیاه (Jeremiah) یا همان «ارمیاء» نام دارد که نامی آشنا برای مسیحیان و یهودیان است: پیامبر مذکور در عهد عتیق و صاحب صحیفه «مراثی ارمیاء» (Lamentations) به پیامبر «اشک و آه» معروف است. مرثیههای او برای ویرانی اورشلیم به دست بابلیها، به گناهان مردم اسرائیل و یهودا نسبت داده میشود. تعابیر ادبی و شاعرانه او در حزن و اندوه و در شکایت از گمراهی مردم زمان، مشهور است. چنین تصویری از ارمیاء یا جرمیاه در ذهن مخاطب غربی این فیلم که با ادبیات دینی فرهنگ خود آشنایی دارد، شاید پیوندی دارد با جملاتی که نویسنده و کارگردان فیلم، پانوس کسماتوس، در ابتدای فیلم قرار میدهد:
«When I die, bury me deep, lay two speakers at my feet, wrap some headphones around my head and rock and roll me when I’m dead»
«وقتی مُردم، مرا عمیق دفن کنید، دو بلندگو در پایم قرار دهید، هدفونی دور سرم بپیچید و وقتی مُردم، مرا با موسیقی راکاندرول بدرقه کنید.»
فرقهها و رهبرانشان فاصله عمیق و جدی با فرهنگ جریان اصلی (mainstream) احساس میکنند و تمایل ریشهدارشان به تغییر بنیادین نظم موجود، در واقع نوعی انقلابیگری رادیکال و روحیه شورشی عمیق است. از نظر سازندگان این فیلم، ارمیاء (جرمیاه) از میان انبیاء عهد عتیق، نماد و نماینده چنین انقلابیگری ژرف است با چاشنی دینخویی و ایمانگرایی. در مورد کاراکترپردازی جرمیاه این را هم میتوان اضافه کرد که او به وضوح به رابطه عاطفی عمیق میان مندی و همسرش، رِد که نقش او را نیکلاس کیج بازی میکند، حسادت میکند. رهبران فرقهها چنانکه تیم پژوهشی گفتوشنود در پژوهشهای خود دریافته است، غالبا راندهشدگان از خانوادهاند! این مورد را به ویژه درباره چارلی منسن میتوان دید. منسن مجموعه پیروان خود را «خانواده منسن» (Manson Family) مینامید و در واقع تلاش کرده بود نهادی بدیل (آلترناتیو) خانواده بسازد. واقعیتی که درباره تمامی فرقهها دیده میشود. اینجا هم رشک رهبر یک فرقه به عطوفت خانوادگی برجسته میشود. جرمیاه پس از آنکه جواب رد میگیرد، به طرز وحشیانهای دست به کار انتقام میشود.
به طور مختصر:
«مندی» یک فیلم ترسناک روانشناختی است که در سال ۲۰۱۸ به کارگردانی و نویسندگی پانوس کسماتوس (Panos Cosmatos) ساخته شده است. این فیلم توسط کسماتوس و آرون استوارت-آن (Aaron Stewart-Ahn) نوشته شده و الیجا وود (Elijah Wood) یکی از تهیهکنندگان آن است. فیلم توسط شرکت SpectreVision تهیه شده و در جشنواره فیلم ساندنس ۲۰۱۸ به نمایش درآمد.
داستان و مضمون محوری:
فیلم «مندی» در سال ۱۹۸۳ در شمال غربی اقیانوس آرام روایت میشود و داستان فردی به نام رد میلر (با بازی نیکلاس کیج) را دنبال میکند که به همراه همسرش مندی بلوم (با بازی آندرهآ ریسبرو) زندگی آرامی دارد. اما پس از اینکه مندی توسط یک فرقه مذهبی به رهبری جرمایا سند (با بازی لاینوس روش) ربوده و قربانی میشود، رد به شدت خشمگین میشود و به دنبال انتقام میرود. مضمون محوری فیلم، انتقام و تلافی جویی همراه با رگههای فراطبیعی و کابوسگونه است.
«مندی» با وجود اینکه یک فیلم مستقل و با بودجهای محدود بود، با استقبال گستردهای از سوی منتقدان روبرو شد و به خاطر سبک بصری منحصربهفرد، عملکرد تحسینبرانگیز نیکلاس کیج، و استفاده هنرمندانه از موسیقی توسط یوهان یوهانسون (Jóhann Jóhannsson) تحسین شد. این فیلم بهویژه در میان علاقهمندان به فیلمهای ترسناک و کالت موفقیت کسب کرد و به عنوان یکی از بهترین فیلمهای نیکلاس کیج در سالهای اخیر شناخته میشود.
با این حال، «مندی» در گیشه چندان موفق نبود و فروش زیادی نداشت. اما به مرور زمان به یک فیلم کالت (Cult) تبدیل شد و در میان مخاطبان خاص خود محبوبیت زیادی پیدا کرد. این فیلم بیشتر در پلتفرمهای پخش خانگی و ویدیویی موفق بود تا در اکران سینمایی.