«ایرانیان! با تعارف و ماستمالی کار درست نمیشود! تا ما چنینیم وضع ما هم همین است!»
۲۴ دیماه ۱۳۹۷ رادیوفردا گزارشی منتشر کرد از فهرست روحانیونی که بعد از انقلاب ۱۳۵۷ و تشکیل دادگاه ویژه روحانیت، «خلع لباس» شدند. از میان نامهایی که در این گزارش دیده میشود، نام علیاکبر حَکَمیزاده شاید از همه جالبتر باشد. چون حکمیزاده بهویژه به عنوان مولف کتابی انتقادی و تند مشهور است به نام «اسرار هزارساله» که در ۱۳۲۲ منتشر شده بود! البته بنیانگذار نظم سیاسی جدید که بعد سالها تبعید از فرانسه به ایران بازگشته، و برای محاکمه «آخوندهای فاسد» دادگاهی ویژه درست کرده بود، خیلی خوب به خاطر میآورد که یکی از اولین رسالههای خود را علیه همین کتاب «اسرار هزارساله» نوشته است؛ نزدیک به چهار دهه پیش، زمانی که خود ۴۲ سال سن داشته است!

علیاکبر حمکیزاده، مانند اغلب کنشگران عصر مشروطه و ابتدای پهلوی اول، تحصیلات خود را در حوزه سپری کرده بود. گفته میشود که او در ابتدای امر، منتقد غرب هم بوده است. کتاب «راه نجات از آفات تمدن حاضر»، در واقع از اولین نمونههای ژانر ادبی انتقاد از غربگرایی، نوشتهی اوست که پیش از «اسرار هزارساله» نوشته شده است. رسول جعفریان از آخوندهای نزدیک به حکومت جمهوری اسلامی و عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران میگوید که حکمیزاده در این کتاب نه فقط منتقد غربگرایی بلکه منتقد رضاشاه و اصلاحات او هم بوده است. به اعتقاد جعفریان، هم کسروی و هم حکمیزاده که با یکدیگر به مرور دوست شدند، شرقگرا و در اصل، مدافع اصل دین و دیانت بودهاند. هیچکدام از این دو، اصل دینداری را انکار نمیکردهاند. اما هر دو، خواهان اصلاح عمیق در دین مسلط جامعه بودهاند. به روایت رسول جعفریان، وقتی کسروی و یارانش مجله پیمان را در تهران با همین سمت و سوها درآوردند، در قم هم حکمیزاده نشریهای مشابه به نام «همایون» را اداره و منتشر میکرد که همان سمت و سو را داشت.

اما مواضع کسروی، بعد از تبعید رضاشاه و قدرت گرفتن دوباره سازمان روحانیت تند شد، و رساله «شیعیگری» او محصول همین دوران است. میتوان تصور کرد که حکمیزاده هم تحتتاثیر شرایط جدید به وجود آمده، یعنی قدرتگیری دوباره آخوندهای سنتی شیعه، رساله «اسرار هزارساله» را نوشته باشد که در ۱۳۲۲ اولبار به چاپ رسید. او در پیشانی این کتاب که نامش بیت مشهور «هر که را اسرار حق آموختند / مُهر کردند و دهانش دوختند» را برای فارسیزبان تداعی میکند، مینویسد:
«بیش از هزار سال است که پیشوایان و زمامداران ما دین را بازیچه یا وسیله پیشبردن غرضهای سیاسی و شخصی خود گرانیدهاند. از این رو، دینی که امروز به دست ما رسیده یک آش شله قلمکاری از آب درآمده که هر چیزش از یکجاست و از دین چیزی که دارد همان اسم است. توحید و تقوا که حقیقت دین است از میان رفته. شخصپرستی و دروغسازی جای آن را گرفته. دین که خود یک راهنمای خداییست، اکنون در جلو راه خدا و زندگی، سدی شده و همین نبودن راه، خود باعث پیدا شدن اینهمه کورهراه، گردیده.» او بر همین اساس است که میگوید مبادرت به طرح پرسشهای جدی و چالشبرانگیز میکند و فراخوانی میدهد تا اهل دین رسمی، به آن پاسخ گویند. از میان آنها که پاسخ میگویند، علاوه بر خمینی که لحن تندی دارد و به کسروی هم، بی نامبردن از او حمله میکند، یکی خالصیزاده است که به نوبهی خود الهامبخش منتقدان دیگری مانند حیدرعلی قلمداران در سالهای بعد هم میشود. یکی دیگر، کتاب «پاسخنامه اسلامی» اثر همتآبادیست که جعفریان معتقد است پاسخهای «ملایمتر و معقولتر» در چنته دارد.

از سوالاتی که الهیات شیعه را زیر سوال میبرد و عقاید مانند زیارت و شفاعت را مبتنی بر اصول اسلامی، در مظان اتهام شرک قلمداد میکند که بگذریم، شاید بعضی سوالات سیزدهگانه او امروز هم با قوت در میان لایههای مختلف اجتماع، مطرح باشد. او میپرسد: «اگر روحانی خرج خود را به وسیله کارکردن یا از یک راه ثابت و معین دیگری به دست آورد که در گفتن حقایق آزاد باشد، بهتر است یا مانند امروز خرج خود را بیواسطه از دست توده بگیرد و ناچار شود به میل آنها رفتار کند؟» این پرسش، عوامسالاری آخوند شیعه را هدف قرار میدهد که البته دود غلیظ و سمیاش، خیلی سال بعد از طرح این پرسش به چشم و دهان مردم ایران فرو رفت.
سوال بسیار جالبتر بعدی که مستقیما به امر سیاسی و موضوع تشکیل دولت مربوط میشود این است که «اینکه میگویند دولت، ظَلَمهاست یعنی چه؟ آیا مقصود این است که دولت چون به وظیفهاش رفتار نمیکند، ظالم است؟ یا مقصود این است که دولت باید به دست مجتهد باشد؟» مفهوم این سوال این است که روحانیت شیعه، چون خود در رأس امور اجرایی و تقنینی قرار ندارد، نهاد دولت را تخطئه میکند یا نگاهش صرفا انتقادیست؟ به نظر میرسد برای ایرانیان بینوایی که حکومت مطلوب منتقد علیاکبر حکمیزاده (روحالله خمینی) را بعد ۵۷ تجربه کردهاند، پاسخ این سوال روشن شده باشد. خمینی بعدها گفت که برای حفظ حکومتی که به دست آوردهاند، حتی احکام اولیهی اسلام، شامل بر نماز یومیه واجب و دیگر واجبات، میتواند تعطیل شود! انتقاد مردم معترض هم طبیعیست و مجرب است که در چنین حکومتی به چه سرنوشتی دچار میشود!
اگرچه لحن جدلی حکمیزاده در «اسرار هزارساله» ممکن است نکتهسنجیهای علمی و معرفتی محتوای آن را به حاشیه براند، اما این کتاب که به طور رایگان در فضای مجازی در دسترس مخاطبان امروزی هست، خالی از خردهگیریهای فلسفی نیست. به عنوان نمونه او با کنایه میگوید که یک ماتریالیست بیشتر توحید را پاس میدارد اگر که کلمه توحید، همان یکتاگرایی یا مونیسم (monism) باشد. اصطلاحات او در طرح سوال، بسیار سادهتر است. او مینویسد: «من راستی خندهام میگیرد وقتی میبینم این مردم خود را به اسلام میبندند و یا از آن طرفداری میکنند. یک پایه مهم اسلام، توحید است. شما از همین توحید چه بهرهای دارید!؟ اگر یک مادی تمام، ادعای توحید کند، خیلی به حقیقت نزدیکتر است زیرا او همه عامل را پیرو یک نظام ثابت میداند ولی شما هزاران سنگ و چوب قبر و صاحب قبر را دستاندرکار میدانید.»
وقتی انقلاب اسلامی پیروز شد و دادگاه ویژه روحانیت با حکم خمینی تاسیس شد با این شعار ظاهرا موجه که نظام اسلامی از عمامه دفاع نمیکند، بلکه از اسلام، حکمیزاده خیلی وقت بود که از خیلی چیزها کناره گرفته بود. او ظاهرا بعد از قتل فجیع احمد کسروی، از قم و تهران دوری گزید و در حیدرآباد کرج ساکن شد. او بعدها به صورت مکاتبهای از دانشگاه یوتا در آمریکا در رشته مرغداری مدرک گرفت و در یوسفآباد تهران، در ۱۳۲۸ مرغداری تاسیس کرد که گویی تا ۱۳۴۸ هم آن را اداره میکرده است. حکمیزاده همچنین موسس مجلهی مرغداری در ایران هم هست. حکم سبک خلع لباس که به او دادند، احتمالاً علتی جز عدم فعالیت او در آخرین سالهای عمرش در حیطه نقد دین و روشنفکری نداشته است.
علیاکبر حکمیزاده که نام خود را در طرح پرسشهای دلیرانه از دکانداران دینِ به انحطاط رفته، برای همیشه در تاریخ اندیشههای ایران ثبت کرده است، در ۱۲ مهرماه سال ۱۳۶۶ خورشیدی، در حالی که نَفَسِ حقاش در جان عده کمی از مخاطبان درگرفته بود، برای همیشه روی در نقاب خاک فروکشید.