ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه فهرستی از پادشاهان کلدانی (ملوکالکلدانیین) ارائه میدهد که از بختنصر اول شروع میشود و به اسکندر ختم میشود! یعنی کلیه پادشاهان بابل قدیم را ذکر میکند تا به کوروش و داریوش برسد و نام تمامی پادشاهان هخامنشی را هم درست ذکر میکند و به اسکندر که میرسد به عنوان بنیانگذار حکومت بعدی (سلوکیان) فهرست را میبندد! این فهرست از این حیث جالب است که زیر نام کلی «پادشاهان کلدانی» قرار میگیرد. کلدانیان قومی بودند در جنوب عراق امروز (جنوب بینالنهرین/ میاندورود) که پادشاهان بزرگ بابل از این قوم برخاستهاند؛ قومی سامینژاد که زبانشان هم از خانواده زبانهای سامیست و تمدن بابل که گهواره تمدن در کل سیاره نامیده شده است، تا حد زیادی مرهون این قوم و پادشاهان این قوم بوده است. برای ما ایرانیان این سوال پیش میآید که چطور پادشاهان پارس با زبان پارسی باستان که هیچ ربطی به سامیها نداشتهاند، میتوانند پادشاهان یک اقلیم، یعنی پادشاهان بابل محسوب شوند!؟ بیرونی تصریح میکند که این اسامی را با تحقیق از اهالی بابل به دست آورده است. همه ما میدانیم که اهالی بابل در دوران باستان، چه استقبال پرشوری از کوروش کرده بودند. بنابراین دور نیست که در پاسخ به پرسش بیرونی، نام پادشاهان هخامنشی را به عنوان پادشاهان خود ذکر کرده باشند.
ما ایرانیان اگر به خاطر آوریم که تاریخ بنیانگذاری حکمرانی سنتی ایرانی را تاریخ فتح بابل به دست کوروش میدانیم، انگاه شاید به فهرستی که بیرونی میدهد بتوانیم نگاهی دوباره بیاندازیم. مفهوم این یادمان تاریخی که برای ما نیز محترم است این است که از چشمانداز تمدن کهن این ناحیه، پادشاهان پارس پس از فتح بابل بود که به ویژه راه خود را به تاریخ کلان سیاره بازکردهاند و تا پیش از آن، پادشاهان محلی (به ویژه در ناحیه انشان تا کرمان امروزی) محسوب میشدهاند که با همسایگان خود، زد و خوردی داشتهاند. این واقعیت مزید را هم اگر مدنظر بگیریم که نام پادشاهان هخامنشی هیچ انعکاسی در افسانههای ملی ما ایرانیان ندارد، آنگاه شاید به سیالیت هویتهای سیاسی و حتی ملی پی ببریم! پادشاهان پارس بیش از دو قرن با اقتدار حکومت کردند اما شاید اگر نیمهزاره پس از سقوط آنها، نوادگان آنها از پشت ساسان ظهور نمیکردند و حکمرانی «ایرانی» را با تاکید بر هویت «ایرانی» بنیان نمیگذاشتند، شاید نام «حکومت پارس» تنها در ادبیات ملل باستانی (مانند یونانیان، عبرانیان و ایلامیان) و در کتابخانههای بزرگ باقی میماند و چیزی هم به اسم فراگیر «ایرانی» وجود خارجی نمیداشت و یا در هیاهوی تاریخ گم میشد. تمدنهای بسیاری برخاسته، هزارهها زندگی کرده و از بین رفتهاند که تمدن ایلامی یکی از آنهاست که جغرافیای حکمرانی آنها داخل در مرزهای امروزی ایران است. آیا مرزهای امروزی کشور ما، همچنان «ایران» نامیده میشد اگر ساسانیان، ششصد سال حکومت نمیکردند؟! در اپیزود هشتم از دیگرینامه با نام «از دخمهها تا امامزادهها: مرزهای سیال فرهنگی» با تمرکز بر یک مقطع تاریخی دیگر همین سیالیت را موضوع محوری قرار دادیم. شما در این اپیزود به ویژه به نقل از برتولد اشپولر، پژوهشگر آلمانی، شنیدید که چطور آنچه به ویژه معماری اسلامی نامیده میشود، همان معماری دوره ساسانیان است؛ رد این تداوم تاریخی را – البته با نامی دیگر – در زیارتگاههای شیعیان عراق پیدا میکنیم وقتی که اشپولر به ما یادآوری میکند که همان ادامه معماری آتشکدههای دوره ساسانیست!
سیالبودن و پیچیدگیهای حیات تمدنی و هویتی را با تمرکز بر ایران و مفهوم ایران، در کتاب «حکمت تمدنی» اثر شادروان دکتر احسان یارشاطر مییابید. آنچه از بیرونی نقل شد متعلق به یکی از مقالات این مجموعه است که عنوانش حکایت از پرسشی دارد که تمامی مقاله پاسخ به آن است: «چرا در شاهنامه از پادشاهان مادی و هخامنشی ذکری نیست؟» یارشاطر در پیشانی مقاله به این شکل پرسش را تشریح میکند:
«تاریخ ملی ایران به صورتی که در شاهنامه و تواریخ اسلامی مثل طبری و ثعالبی دیده می شود، از تایخ پادشاهان ماد و هخامنشی خالیست. اصولا از تاریخ مغرب و جنوب ایران پیش از دوره ساسانی، در تاریخ ملی ایران، اثری پیدا نیست. منظور از «تاریخ ملی» در این مقاله، تاریخ ایران است به صورتی که ما ایرانیان از أواخر دوره ساسانی تا حدود صد سال قبل، و پیش از رواج تاریخ تحقیقی برای خود قائل بودیم و شامل تاریخ کیانیان و پیشدادیان و فاقد تاریخ ماد و پارس است.
أساس عمده تاریخ ملی ایران، خداینامههاییست که در أواخر دوره ساسانی مدون گردید. به احتمال قوی خداینامه جامعی مشتمل بر تاریخ ایران از آغاز تا پادشاهی خسروپرویز در زمان این پادشاه تدوین شد که بخصوص سیاست و جهانبینی دوران خسرو اول را منعکس میساخت به طوری که نولدکه استدلال کرده است آخرین تحریز خداینامه پهلوی در زمان یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی، صورت گرفت که رشته وقایع را تا آخر پادشاهی خسروپرویز در بر داشت.
شاهنامه فردوسی و آثار مورخان اسلامی عموما بر أساس ترجمههای عربی و یا تحریرهای فارسی خداینامههای پهلوی و برخی کتب دیگر دوره ساسانی قرار دارد. هرچند رنگ دینی خداینامه در شاهنامه تغییر کرده است، از حیث حکایت وقایع به کمبود عمدهای در ان نسبت به خداینامه نمیتوان قائل شد.
پس باید گفت که خداینامهها نیز از تاریخ سلسلههای ماد و هخامنشی و داسنانها و روایات جنوب و مغرب ایران خالی بودهاند و در آنها نیز رشته وقایع از شاهان پیشدادی و کیانی به اسکندر میپیوسته است.
این حذف یا فراموشی بخصوص از آن جهت شگفتآور است که ساسانیان خود از جنوب برخاسته بودند و داعیه احیای شاهنشاهی متحد و مقتدری را داشتند که به گمان آنها پیش از اسکندر در ایران وجود داشته و به دست اسکندر برافتاده بود. این داعیه را هم مورخین اسلامی و هم نویسندان رومی به خوبی منعکس ساختهاند. با این همه، در خداینامه ذکری از کوروش و داریوش و خشایارشا و پیروزیهای آنها نبوده است و به تبع در شاهنامه هم نیست.»
دکتر احسان یارشاطر متولد فروردین ۱۲۹۹ و درگذشته به شهریور ۱۳۹۷ است. ایشان مدرک دکتری خود در رشتهی زبان و ادبیات فارسی را از دانشگاه تهران و مدرک دوم دکتری خود در رشتهی زبانشناسی را از دانشکدهی مطالعات شرقی و آفریقایی لندن اخذ کرد. یارشاطر که علاوه بر تولید محتوا، با تأسیس بنگاه ترجمه و نشر کتاب، خود دستاندر کار اشاعهی فرهنگ کتابخوانی در ایران شد، پیش از وقوع انقلاب اسلامی، در ۱۳۴۰ خورشیدی در نیویورک مستقر گردید و به انتشار دانشنامهی ایران و اسلام مبادرت کرد. پنج سال بعد از این تاریخ، مرکز ایرانشناسی دانشگاه کلمبیا را تأسیس کرد و به انتشار دانشنامهی ایرانیکا مشغول شد.
به همت محمد توکلی طرقی، مجموعهای از مقالات پژوهشگرانهی ایشان در موضوعات مختلف در کتاب «حکمت تمدنی: گزیده آثار استاد احسان یارشاطر» منتشر شده است. توکلیطرقی در مقدمهای که به این مجموعه نگاشته، مینویسد: «جستارهایی که در این مجموعه گردآوری شدهاند بیانگر دانش ژرف و چندگسترهای استاد احسان یارشاطر است. این حوزههای درهمآمیخته شامل فرهنگ و هنر جهانی، زبانها و لهجههای ایرانی، کیش مانوی و مزدکی، تاریخ تمدن ایران و اسلام، دانشنامهنویسی و یادبودهاست. در تنظیم این گزیدهها که نشاندهندهی ادوار متفاوت زندگی پژوهشی و روشنفکری یارشاطر است، کوشیدهام که تا حد ممکن انسجام موضوعی و ترتیب تاریخی گزیدهی آثار رعایت شود. بدین سبب، جستارهای برگزیده در این کتاب به چهار بخش موضوعی تقسیم شدهاند: ۱. شرح حال و یاد آموزگاران ۲. ادبیات و هنر معاصر ۳. زبان و تمدن ۴. تمدن و راز بقا… »
تیم تولید محتوای گفتوشنود، در اپیزودهای چهاردهم و پانزدهم پادکست دیگرینامه، با نامهای «مزدک» و «آنان که نمیمیرند!» از مقالهی «کیش مزدکی» یارشاطر در همین مجموعه حکمت تمدنی استفادهی شایانی کرده است و مایل است که این کتاب را به علاقهمندان به محتواهای نوشتاری معرفی نماید. توکلیطرقی در مورد مقالهی «کیش مزدکی» مینویسد: «یارشاطر در «کیش مزدکی» که آن را در اوج زندگی پژوهشیاش و در سالهای پس از انقلاب اسلامی نوشت، به بررسی این جنبش مذهبی عرفانی با وجوه تند اجتماعی پرداخت. این کیش که ماهیت سوسیالیستی داشت در عهد قباد (۴۸۸-۵۳۱ میلادی) گسترش یافت…»
هر کدام از مقالات این مجموعه که محصول عمری پژوهش ژرف در تاریخ و فرهنگ و سیاست ایرانیست، همچون رشتهای دانشگاهی خواننده را مملو از دانش و بصیرتی تازه میکند. ویراست دوم این مجموعه مقالات توسط «کتاب ایراننامگ» در ۲۰۱۶ منتشر شده و به آسانی در دسترس علاقهمندان است.