معرفی کتاب، ۲۲- از کوچه رندان؛ اثر عبدالحسین زرین‌کوب

«راستی خاتم فیروزه بواسحاقی

خوش درخشید؛ ولی دولت مستعجل بود»

این آقای بواسحاقی، حاکم شیراز از خاندان اینجو در عصر حافظ بود و این بیت حافظ، ستایش و احترام این شاعر پرآوازه کشورمان را نسبت به او نشان می‌دهد. خاندان اینجو، مغول بودند و پس از سیطره چنگیزخان مغول و جانشینانش بر ایران حکم می‌راندند. اما سیاست دینی چنگیزخان، علیرغم وحشی‌گری و خشونتی که به سپاهیانش نسبت داده شده، سیاست رواداری بود. چنگیزخان خود مذهب شمنی داشت اما این مذهب را به سرزمین‌هایی که به مراتب از جهات مختلف، از جمله از حیث دینی، پیشرفته‌تر بودند، تحمیل نکرد. سنت سیاسی چنگیزخان حمایت از ادیان مختلف بود و لاجرم، در سرزمین‌هایی که مدت‌ها پیش مسلمان شده بودند و حکومت‌هاشان، زیر حکم خلیفه عباسی مستقر در بغداد مشروعیت خود را تضمین می‌کردند، فضای تنفسی پیدا شده بود و بساط باده‌گساری و عیاشی از هر نوع دور از چشم «مُحْتَسِب» (تحت‌الفظی یعنی کسی که حساب می‌کند: محاسبه‌گر) میسر بود. علت علاقه حافظ و همین‌طور عبید زاکانی را به «فیروزه بواسحاقی» همین آزادروشی گماشتگان مغول می‌پندارند؛ و «محتسب» در اشعار حافظ که فرد بدی‌ست که شرع را به مردم با روی و ریا حُقنه می‌کند، مصداق تاریخی مشخصی دارد: رقیب سیاسی- نظامی بواسحق آل اینجو، یعنی امیرمبارزالدین از خاندان مظفر که اصالتا یزدی بودند و حاکم یزد.

این امیرمبارزالدین که با نظامی‌گری و بعد با تشرع، یعنی تظاهر به دین‌داری و اتکاء به شریعت، بر بواسحاق غالب آمد، با خلیفه فرارکرده عباسی به مصر همدست شد و در شیراز هم پس از غلبه بر ابواسحق، بساط اجرای حد شرعی و مقررات سفت و سخت را فراهم کرد. پژوهشگران معتقدند که آن گربه ناقلا و متظاهری که مطابق با منظومه «موش و گربه » عبید زاکانی، از کرمان بر موشان تاخت و توبه نمایشی‌اش مشهور است، همین امیر مبارزالدین است! توبه نمایشی گربه را با ائتلاف سیاسی امیر مبارزالدین با خلیفه متواری عباسی مرتبط کرده‌اند. عبید زاکانی هم مثل حافظ، از میهمانان همیشگی دربار ابواسحاق آل اینجو بود و روایتی که در اشعارش، مانند اشعار حافظ، از اوضاع و احوال سیاسی زمانه به دست می‌دهد، بی‌ارتباط با این نوع «ارتباطات» نبوده است. شاعران دیگری در آن زمان بوده‌اند که نگاه مثبتی به سیاست‌های امیر مبارزالدین آل مظفر داشته‌اند و سیاست‌های مذهبی او علیه بی‌بند و باری شهری و «رندی» و «خراباتی‌گری» را تایید می‌کرده‌اند و استقرار نظم متعارف مدنی می‌پنداشته‌اند.  

کتاب «از کوچه رندان» شادروان عبدالحسین زرین‌کوب، علیرغم کمی منابع و مستنداتی که مستقیما به حافظ اشاره کند، تلاش می‌کند با منابع موجود و با تفسیر آثار ادبی و شاعرانه آن زمان، به ویژه اشعار خود حافظ، به زندگی او راه پیدا کند. این اثر ادبی استاد فقید دانشگاه تهران، یادآور فیلم سینمایی مشهور «شکسپیر عاشق» (Shakespeare in Love) است که زندگانی این نمایشنامه‌نویس درخشان انگلیسی را از روزنه نمایشنامه‌هایی که بجا گذاشته است، تجسم می‌کند و لزوما سندیت تاریخی دقیق ندارد. اما اثر استاد زرین‌کوب، خود یک اثر ادبی فاخر است و پی بردن به جمله‌بندی‌ها، کنایه‌ها و آرایه‌های ادبی متعدد و پیچ در پیچی که به کار می‌برد، از عهده یک فارسی‌زبان اهل ادبیات برمی‌آید؛ فارسی‌زبانی که ادبیات قرآنی را هم بشناسد تا بتواند کنایه‌ها و استعاره‌های دکتر زرین‌کوب را – به تبع خود حافظ – به تمامی درک کند.

«از کوچه رندان» در واقع در ژانر ادبی تک‌نگاری (monograph) قرار می‌گیرد. عنوان «تک‌نگاری» عموما به نوشته‌های پژوهشی‌ای اطلاق می‌شود که یک موضوع واحد دارد که می‌تواند پدیده‌ای یا شخصی باشد. معمولا نویسنده از ضمیر اول شخص استفاده می‌کند اما تلاش می‌کند که قضاوت‌های عینی داشته باشد نه شخصی. بنابراین در «از کوچه رندان» شما البته از هنرنمایی‌های ااین استاد ادبیات در زبان بهره‌مند خواهید شد؛ اما می‌توانید مطمئن باشید که شرح و توصیف او از زندگی حافظ و زمانه‌اش، نه یک شرح و توصیف دلبخواهی و عاری از زمینه علمی، بلکه مبتنی بر استفاده حداکثری از حداکثر قرائن و شواهد موجود است. مثلا در فصلی از این کتاب به این روایت برمی‌خورید که وقتی امیرمبارزالدین و سپاهیانش پس از مدت‌ها محاصره شیراز، موفق به شکستن حصر و ورود به شهر می‌شوند، امیر مبارزالدین محبوب حافظ، تازه صبوحی زده بود و سرخوش شده پرسید که مگر این مردک هنوز اینجاست؟! «این مردک ستیزه‌روی هنوز نرفته است و هنوز اینجاست؟!» این روایت حافظ ابرو، نویسنده کتاب زُبْده‌التواریخ است.  

در واقع، دکتر زرین‌کوب، در این کتاب، هنر قصه‌گویی در بهترین جمله‌بندی‌های ادبی را برای تجسم زندگی حافظ و احوالات او به یاری گرفته است. تعبیر «از کوچه رندان»، اشاره مستقیم به همدلی حافظ به سیاست روادای و آزادمنشی دوران ابواسحاق آل اینجو دارد. «رندان» یا به عبارتی «رنود» در این دوران مترادف اشرار و دسته‌های بی‌فرمانده راهزن هم به کار رفته است؛ بنابراین آن دسته راهزن در یزد و کرمان که نکودری نامیده می‌شدند در واقع از «رنود» بودند. سرکرده آنها نوروز نامی بود که امیر مبارزالدین در دوران جوانی او را کشته و کله‌اش را به گردن یکی از معاونانش به نام «گربه» انداخته، و همراه با کله‌های بریده دیگر در قفسی برای ابوسعید بهادرخان، سلطان اینجو فرستاده بوده است. اما در یک معنای وسیع‌تر، چنانکه می‌توانید از خلال توصیفات دراز زرین‌کوب در این کتاب بیابید، به آدم‌های خوش‌باش و آسان‌گیری که برای فردا زندگی نمی‌کنند و اندیشه زن و فرزند چندان ندارند هم اطلاق می‌شده است. در واقع، رهایی از تظاهر دنیوی و تعارفات معمول، یک نسخه یا یک روایت فاخر هم برمی‌دارد که حافظ در دوره خود نماینده آن است؛ همین وجود یک تفسیر فاخر و سطح بالا از «رند» و رندی‌ست که موجب می‌شود در فصل نهم، به عنوان نمونه، با نام «رند در بن‌بست» شما شاهد مقایسه‌ای باشید که زرین‌کوب میان رندی خیامی و رندی حافظ‌وار می‌کند: هر دو در تاکید بر عشق و عشرت یکسان‌انند! هر دو بر افسانه‌های زمان و افسون دین و دکانداری اهل دین کافرند. اما خیام این همه آزادگی و رهایی را برای بازگشت به خود می‌خواهد اما، به روایت دکتر زرین‌کوب، حافظ برای رهایی از خود. حافظ به روایت زرین‌کوب در این اثر، دیدگاهی کم و بیش عارفانه دارد دست‌کم در مقایسه با دیدگاه خیامی که مرگ را پایان کار آدمیزاد می‌داند و بنابراین به چیزی فراتر از «لذت جنسی و شراب و عافیت» نمی‌اندیشد.

«از کوچه رندان» اولین‌بار در ۱۳۴۹ خورشیدی منتشر گردید اما پس از آن به دفعات بازنشر شد. انتشارات امیرکبیر در سال ۱۳۹۶ هفدهمین چاپ آن را به بازار عرضه کرده است و به نظر می‌رسد که انتشارات علمی در ۱۴۰۲ آخرین نوبت انتشار آن را عرضه کرده باشد. شما می‌توانید نسخه صوتی آن را با صدای آرمان سلطان‌زاده از کتابراه یا از فروشندگان مجازی دیگر دریافت کنید. تیم تولید گفت‌وشنود، مطالعه این اثر ارزشمند را نه صرفا به جهت ارزش ادبی خود آن، بلکه به جهت مطالعه تاریخ سیاست آزادی و رواداری در جامعه ایران به پژوهندگان پیشنهاد می‌کند. غلبه امیرمبارزالدین بر جانشینان مغول در سرزمین‌های ایرانی که از ایالت فارس و اصفهان فراتر رفت و به پس راندن امیران مغول به پشت دروازه‌های تبریزمنجر شد، طبیعتا ایران‌دوستان و ایران‌گرایان زمان را خشنود کرده است. اما شاعر پرآوازه میهنمان در کنار نویسنده و شاعر طنزپرداز قزوینی، عبید زاکانی، بی‌آنکه از مهر مهین تهی باشد، روایت دیگری از مهین‌پرستی عرضه می‌کند که با آزادی و کرامت انسانی سازگارتر است و به یک نوع ناسیونالیسم خشک و تنگ‌نظرانه که نهایتا دست در دستِ اسلام‌گرایان زمان، به چیره‌دستی شیخان و محتسبان می‌انجامد، قاطعانه نه می‌گوید. اثر استاد زرین‌کوب به پژوهشگران یادآوری می‌کند که تا چه حد همچنان تحت سیطره کلان‌روندهای کهن جامعه خود هستیم که همچنان زمزمه می‌کند «پنهان خورید باده که تغزیر می‌کنند…»