«به نظر من دین، حالتی خاص از روح انسان است که بر طبق معنی اصلی کلمهی دین در زبان لاتینی، میتوان آن را با این عبارت تعریف کرد: دین حالت مراقبت و تذکر و توجه دقیق به بعضی از عوامل موثر است که بشر عنوان «قدرت قاهره» را به آنها اطلاق میکند و آنها را به صورت ارواح، شیاطین، خدایان، قوانین، صور مثالی، کمال مطلوب و غیره مجسم میکند.
بشر طی تجربه خود به عواملی برخورده که آنها را یا آن قدر توانا یا خطرناک یا مساعد یافته است که توجه دقیق به آنها را لازم بداند و یا آن قدر بزرگ و زیبا و پرمعنی که بخواهد آنها را با خضوع بپرستد و دوست بدارد و بر این عوامل نامهای گوناگون گذاشته است… »
اینها جملات کارل گوستاو یونگ، در کتاب «روانشناسی و دین» است؛ یونگ که به عنوان دستیار فروید آغاز به کار کرد، رویکرد خود را در روانکاوی بنیان گذاشت. پرداختن به مقولاتی که سنتا در قلمرو دین قرار میگیرد، البته در کارهای استاد او، زیگموند فروید هم دیده میشد. اما رویکرد یونگ از این حیث با فروید متفاوت است که مفهوم «ناخوداگاهی» را به عنوان نوعی زبالهدان ذهن خودآگاه، یا نوعی نسخه پشتیبان از محتواهای پاکشده نمیشمارد؛ بلکه بخشی از وجود انسانی میانگارد که حتی مستقل از ذهن خودآگاه و غالبا تاثیرگذار بر آن عمل میکند. این رویکرد متمایز را بهویژه در همین کتاب «روانشناسی و دین» بهویژه در فصل اول آن، با نام «خودمختاری ضمیر خوداگاه» میتوان به وضوح دید. در ادامه نقل بالا، یونگ مینویسد:
«… میخواهم مخصوصا تصریح کنم که از استعمال کلمهی دین، اعتقاد به مسلک معینی را در نظر ندارم. اما این صحیح است که هر مسلکی در اصل از یک طرف به احساس مستقیم کیفیت قدسی و نورانی متکیست و از طرف دیگر به ایمان، یعنی وفاداری و اعتماد به تاثیر عوامل قدسی و نورانی و تغییراتی که در وجدان انسان از آن تاثیر حاصل میشود. تغییر حالتی که در پولس رسول پیدا شد، مثال بارزی از این نکته است.»
یونگ در این کتاب بر این نکته تاکید دارد که دین و روانشناسی هر دو به دنبال فهم و درک عمیقتری از معنای زندگی و نقش انسان در جهان هستند. یونگ در عین حال که به دین به عنوان یک واقعیت روانی نگاه میکند، به انتقاد از رویکردهای سنتی و خشک به دین نیز میپردازد و بر اهمیت تجربه شخصی و فردی دین تأکید میکند. این اثر همچنین به موضوعات پیچیدهای چون نقش تصاویر آرکیتایپی و مفهوم «خود» یا self در تجربه دینی پرداخته و دین را به عنوان پلی بین خودآگاه و ناخودآگاه معرفی میکند.
کتاب «روانشناسی و دین» توسط کارل گوستاو یونگ در سال ۱۹۳۸ به زبان آلمانی با عنوان Psychologie und Religion نوشته شد. این کتاب بر اساس مجموعه سخنرانیهایی است که یونگ در آن سال در دانشگاه ییل در آمریکا ارائه داد. بعدها این اثر به زبانهای مختلف، از جمله انگلیسی، ترجمه و منتشر شد و به یکی از آثار مهم در تفسیر رابطه میان روانشناسی و دین تبدیل گردید.
کارل گوستاو یونگ، به تعبیر رایج، یکی از پیامبران معنویت عصر جدید است. او خود از شاگردان مکتب فروید بود که از بستر مادهباورانه (ماتریالیستی) روانکاوی فرویدی، پافراتر گذاشت و در نتیجه، ضمن اینکه به غیرعلمی بودن متهم شد، مخاطبان بیشتری هم در میان لایههای مختلف اجتماعی به دست آورد.
شیوه خاص او در طرح کردن مضامینی بسیار کهن که در اسطورهشناسی، دینپژوهی، الهیات و مطالعات دینی هم به نوبهی خود مطرح میشد، از محدودههای رشتههای دانشگاهی و مخاطبان آن فراتر رفت و صورتی عامیانه هم پیدا کرد. روانکاوی یونگی جایی میان دانشگاه و عرصه عمومی نشست و در جهان گسترش یافت. شرح تاریخچهی این گسترش در کتاب «یونگیها: چشماندازی تطبیقی و تاریخی» اثر تامس کیرش آمده است.
دیوید تیسی (David Tacey) صاحب اثری به نام «یونگ و عصر جدید» به جایگاه یونگ در موج معنویتگرایی جدید در جهان میپردازد. تیسی که استاد زبان و ادبیات انگلیسی در دانشگاههای استرالیاست، با گذراندن دورههای روانکاوی یونگی، به تدریس روانکاوی یونگی در استرالیا مشغول شد و در جزوهای به تشریح این واقعیت پرداخت که چگونه مخاطب حتی در محیطهای دانشگاهی، ناخودآگاهانه به مسیر فرافکنی فیگورهای کهنالگویی بر روی تصویر این پژوهشگر سوییسی، کارل یونگ میافتد.
یونگ پیش از آنکه به عنوان یک پژوهشگر در قلمرو حیات روانی دیده شود، به صورت کهنالگوی «حیلهگر/ چارهساز» (tricker)، «دیونیسوس/ خداوندگار شور و مستی» و یا «جادوگر» (magician) درک میشود.
شایان توجه است که مدخل کارل گوستاو یونگ در ویکیفقه که میتوان آن را سخنگوی فرهنگ دینی جریان اصلی در ایران دانست، و پدیدهها را از منظر فقه اسلامی روایت میکند، زبان محتاطانهای در معرفی یونگ در پیش گرفته است که قابل ملاحظه است:
«… یونگ دارای افکار، رفتارها و گفتارهای دینمدارانه بوده است. او الحاد جزماندیشانه فروید را نمیپذیرد بلکه برای تمام ادیان ارزش واقعی قائل است. برخلاف فروید، یونگ مدافع دین است و فکر میکند تجربههای دینی به یک معنی واقعیاند و برای جامعه ضرورت دارد…»
در اپیزود بیست و هفتم از دیگرینامه با نام «بلاگردان»، به هیجانات دستهجمعی برای تخلیهی خشم و خروش بر سر یک «بلاگردان» پرداختیم و ضمن نقل مثالهای دردناک تاریخی از چنین پدیدههایی، از نگاه یونگی برای درک این پدیده، بهره خواهیم گرفت. این اپیزود، شما به نقل از «روانشناسی و دین» شنیدید که:
«تغییری که از هجوم نیروهای دستهجمعی در اخلاق انسان حاصل میشود، شگفتانگیز است. یک شخص مهربان و معقول ممکن است بدل به یک دیوانه یا یک جانور درنده شود. انسان همیشه مایل است که تقصیر را به گردن اوضاع و احوال خارجی بیاندازد ولی هیچچیز در ما نمیتواند بروز کند مگر آنکه قبلاً جزئی از وجود ما بوده باشد.
حقیقت این است که ما همیشه روی کوه آتشفشان زندگی میکنیم و تا جایی که میدانیم هیچوسیلهای برای جلوگیری از یک انفجار احتمالی که اگر واقع شود هر چه را که در دسترس آن است نابود خواهد کرد، وجود ندارد.
البته توصیه پیروی از عقل و شعور انسانی بسیار پسندیده است؛ اما اگر روی سخن شما با جمعی دیوانه یا با توده اشخاص مبتلا به هیجان دستهجمعی باشد، تکلیف چه خواهد بود؟ بین این دو گروه، تفاوتی نیست! زیرا هم دیوانه و هم توده، [هر دو ] تابع نیروهای مخرب و غیرشخصی هستند.»
نکات تاملبرانگیز و روانشناختی یونگ در خصوص کارکرد دین و آیینهایش برای کنترل انرژی روانی انسان، در سه فصل تقسیمبندی شده است: فصل اول: خودمختاری ضمیر ناخوداگاه؛ فصل دوم: اعتقادات دینی و رمز و نشانههای طبیعی؛ و فصل سوم: تاریه و روانشناسی یک رمز طبیعی
این کتاب توسط فواد روحانی به فارسی برگردانده شده است. به نظر میرسد روحانی این کتاب را از ترجمه فرانسوی آن به فارسی برگردانده باشد. چاپ نخست این ترجمه در سال ۱۳۵۲ منتشر شد و چاپ هفتم آن در ۱۳۹۰ به همت شرکت انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شده است.
تیم پژوهشی گفتوشنود خواندن این اثر را به دوستداران مقولات دینی و ایمانی پیشنهاد میکند؛ خواندن این اثر تاملبرانگیز برای آنانی که باورمند به هیچ دینی نیستند اما مایلاند که از نگاهی «بروندینی» (etic) به کارکرد دین بپردازند، الهامبخش خواهد بود.