«برای قتل عام گولاکها، لازم بود اعلام شود که آنها بشر نیستند. درست همانگونه که آلمانیها اعلام داشتند که یهودیان از شمار موجودات بشری نیستند. لنین و استالین هم همین کار را کردند.»
این گفته که در کتاب ارزشمند «اهریمن در تاریخ» آمده است از واسیلی گروسمان است؛ نویسنده و خبرنگار روسی.
گروسمان در سال ۱۹۰۵ در خانوادهای یهودی در اوکراین به دنیا آمده بود. در جنگ جهانی دوم در ارتش شوروی علیه آلمانیها جنگیده بود اما بعدا در خود شوروی نیز با نظام کمونیستی شوروی و میراث شوم استالینی درگیر شد.
گروسمان عمر چندانی نداشت؛ در ۵۹ سالگی در سال ۱۹۶۴ درگذشت اما زندگی او یک اثر ماندگار بود؛ تجسم پیکار برای آزادی و برابری انسانها.
مهمترین اثر این نویسنده برجسته «پیکار با سرنوشت» بود که بر اثر فشار دستگاه امنیتی شوروی هیچ گاه اجازه انتشار نیافت و در سال ۱۹۸۰ – یعنی ۱۶ سال پس از درگذشت او – بود که این رمان در غرب منتشر شد.
این رمان با ترجمه «سروش حبیبی» در ایران منتشر شده است؛ در آغاز با نام «زندگی و سرنوشت» و در ویرایش مجدد با نام «پیکار با سرنوشت». اثری که در جهان نیز عمیقا تحسین شده است و منتقدان آن را «جنگوصلح قرن بیستم» خواندهاند.
در مقاله «تکهنان به جای تکهسنگ» که لیندا گرنت (Linda Grant) در گاردین، در نقد و معرفی این کتاب نوشته است و وبسایت «آوانگارد» آن را به فارسی ترجمه کرده است، از گروسمان چنین نقل شده است: «اجتماع انسانی یک هدف عمده دارد، و آن هم دفاع از حق انسانها برای متفاوتبودن است، برای خاصبودن، و برای اینکه هر انسانی به شکل خودش بیندیشد، احساس کند و به زندگی ادامه دهد.»
بر این اساس است که در این رمان، گروسمان به بررسی تاثیر نامداراگری و استبداد بر زندگی فرد و جامعه میپردازد و مشخصا تلاش میکند تشابهات میان آلمان نازی و روسیه استالینی را نشان دهد. در واقع، گروسمان از قدرت ادبیات بهره میگیرد و از جنگ جهانی دوم مثال میزند، تا گوشههای تاریک جهان را به مخاطب نشان دهد و در عین حال به لزوم تابآوری روح و روان مقابل ظلم و ستم بپردازد.
این نقل قول از گروسمان در همان کتاب «پیکار با سرنوشت» شاید به خوبی روح آزادیخواه و برابریطلب او را نشان دهد: «قهرمانان تاریخ و شخصیتهای تاریخی راستین و پیشوایان بشریت کسانی بودهاند و خواهند بود که آزادی را تحقق میبخشند و نیروی انسان و ملت و دولت را در آزادی آنها میبینند و در راه برابری اجتماعی و نژادی و کاری همه انسانها و ملتها و اقوام جهان مبارزه میکنند.»
واسیلی گروسمان قطعا خود یکی از این شخصیتهای تاریخی برای تحقق آزادی و برابری بود!