نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی؛ ملایی بی‌اعتنا به نرخ روز!

در حالی که تحلیل‌گران و ناظران صحنه‌ سیاست معاصر ایران، نواندیشان دینی کت و شلواری را در بیرون کشیدن دلالت‌های سیاسی از فرهنگ دینی ملامت می‌کنند، و روحانیت سنتی را از این اتهام عموما مبرّی می‌دانند، بوده‌اند کسانی از میان خود روحانیت سنتی که نظریه‌ حکومت اسلامی مبتنی بر ولایت فقیه را با «اجتهاد علمی» از متون بیرون کشیده‌اند و آن را تئوریزه کرده‌اند. از میان این عده «آخوند نواندیش»، کسی بود که به انتخابی‌بودن ولایت فقیه اعتقاد داشت، موازین بین‌المللی از جمله دموکراسی را در تعارض با اسلام نمی‌دید، له ضرورت تساهل با اپوزیسیون سیاسی برمبنای سیره‌ امام علی استدلال می‌کرد، و حتی روش سنتی فقها در حذف زنان به دلیل جنسیت‌شان را نادرست می‌انگاشت. این فرد، نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی بود. 

اثری که در آن با رجوع به اسناد و روایات علم غیب ائمه را در بوته‌ نقد گذاشته است

صالحی نجف‌آبادی متولد ۱۳۰۲ خورشیدی در نجف‌آباد اصفهان از پدری کشاورز بود. او ضمن اینکه در حوزه از شاگردان علامه‌ طباطبایی و روح‌الله خمینی بود، خود پیش از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ استاد کسانی بود که بعدها از رهبران سیاسی حکومت جمهوری اسلامی شدند. مطابق با مقدمه‌ ناشر بر کتاب عصای موسی یا درمان غلو تالیف صالحی نجف‌آبادی، هاشمی رفسنجانی، حسن لاهوتی، امامی کاشانی، محمدی گیلانی و مهدوی کنی فقط تعدادی از این رهبران بودند. (شرح حال مولف؛ صفحه‌ ۱۱) صالحی نجف‌آبادی در ۲۳ سالگی از اصفهان به قم آمد تا تحصیلات حوزوی خود را در این شهر مذهبی پی بگیرد. از همان سال‌های اولیه می‌توان دید که در ارائه‌ نظریات بدیع در فضای شیعی، بی‌پروا بوده است؛ از جمله این نظر که تمامی اقسام جهاد که در دوران پیامبر اسلام انجام گرفت، در دوران غیبت نیز واجب است و البته مبادرت به جهاد، مشروط به اذن امام معصوم هم نیست! (همان مقدمه) بعد از فوت آیت‌الله بروجردی، نام او در میان آخوندهایی دیده می‌شود که به مرجعیت آیت‌الله خمینی دلالت می‌کردند. در آن سال‌ها، مهم‌ترین علت شهرت آیت‌الله خمینی، مواضع تند سیاسی‌اش بوده و جانبداری از او، شرط محافظه‌کاری و احتیاط نبوده است.  

برای اهالی حوزه و آن‌ها که ادبیات شیعی را تعقیب می‌کرده‌اند، نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی، با کتاب شهید جاوید شناخته شد. این کتاب که نخست در سال ۱۳۴۷ خورشیدی منتشر شد، مناقشاتی را در محیط حوزه به وجود آورد چرا که نویسنده تلاش می‌کرد ضمن رد عقیده‌ سنتی شیعیان در مورد علم غیب امامان معصوم، استدلال کند که حرکت حسین بن علی علیه حکومت یزید بن معاویه، به قصد تشکیل حکومت اسلامی بوده، و آن امام از حتمی بودن شهادت خود خبر نداشته است. عقیده‌ی مولف شهید جاوید، در حقیقت مابین دو موضع‌گیری سنتی قرار می‌گرفت: از یک سو، عقیده‌ شیعیان قائل به علم غیب را رد می‌کرد که مراسم عاشورا را به عنوان نوعی آیین تعزیه و فرصتی برای گریستن و صاف‌کردن دل‌ها، بی‌هیچ دلالت مشخص سیاسی تفسیر می‌کردند و از سوی دیگر در برابر موضع نویسندگان اهل سنت می‌ایستاد که قیام حسین‌بن علی علیه خلافت یزید را ناشایست و در حکم قیام علیه میراث جد خود (پیامبر اسلام) ارزیابی می‌کنند. حمید عنایت در کتاب اندیشه‌ سیاسی در اسلام معاصر در خصوص این کتاب و روش مؤلف آن در اجتهاد می‌نویسد:

«آنچه شهید جاوید را از آثاری که در اینجا بررسی کردیم و نیز از سایر آثار شیعه در این زمینه متمایز می‌سازد، روش کمابیش محققانه‌ آن است. درست است که این کتاب هم، نظیر همه‌ آثار و متون مربوط به اسلام، به شیوه‌ جدل سیاسی نوشته شده است، ولی بحث‌ها و احتجاجات را با تکیه به تحلیل انتقادی منابع معتبر و رسمی قدیمی مطرح می‌سازد. در واقع فحوای همه‌ بحث‌ها و برهان‌های نویسنده این است که درک درست تاریخ شیعه فقط وقتی میسر است که گرد و غبار جزم و جمودهایی که بر سر آن نشسته، از طریق ارزیابی مجدد زدوده شود.» (صفحه‌ ۳۲۵-۳۲۶) برای زدودن این گرد و غبار، صالحی نجف‌آبادی در محیط فوق‌العاده متعصب و جزمی حوزه‌های شیعی، بی‌پروایی می‌کند وقتی حکایات آشنای روضة‌الشهدای ملاحسین کاشفی، روایت مجلسی در بحارالانوار و لهوف ابن طاووس را زیر سوال می‌برد و به جای آن‌ها به برخی نوشته‌های اهل سنت مانند طبری، ابن اثیر و ابن عساکر می‌پردازد تا عقیده‌ خود را اثبات کند. عقیده‌ای که در حقیقت، در خدمت سیاسی‌تر کردن اسلام با نظر به رهبری سیاسی آیت‌الله خمینی علیه حکومت وقت، خود را قوام می‌بخشید. البته گفتنی‌ست که در میان نویسندگان نامی تاریخ شیعه، موضع صالحی از پشتیبانی شیخ طوسی و سید مرتضی بهره می‌برده است. 

آیت‌‏الله سید‌ابوالحسن رفیعی قزوینی که انتقاداتی به تفسیر او از «علم امام» وارد کرده است

آیت‌الله رفیعی قزوینی در واکنش به تفسیر صالحی نجف‌آبادی از «علم امام»، انتقاداتی را وارد می‌کند و از جمله می‌نویسد: «… اما از طریق نقل، اخبار متظافره‌ متکاثره‌ معتبره در بحار و غیره وارد است که در نزد ائمه علیهم‌السلام، مصحف فاطمه (ع) و جَفْرْ و جامعه می‌باشد. از این رو عالم بما کان وما یکون و ماهو کائن الی‌اقیامه می‌باشند… جفر و جامعه دو کتاب بودند از علی کرم‌الله وجهه و ائمه‌ مشهورین از اولاد آن حضرت بر طبق آن دو کتاب در وقایع حکم می‌نمودند و خبر می‌دادند…» (عصای موسی یا درمان غلو، صفحات ۲۵) صالحی نجف‌آبادی برای آنکه علم غیب ائمه را در بوته‌ نقد بگذارد، ناچار از رجوع به اسناد و روایات بوده است. به عنوان نمونه در پاسخ به برخورداری ائمه از علم جَفر می‌گوید که دو نوع علم جفر داشته‌ایم: جفر ابیض (سپید)‌ و جفر احمر (سرخ) و آنگاه با ارجاع به بحار‌الانوار می‌گوید: «جفر ابیض ظرف و محفظه‌ای بوده است از پوست گاو شبیه انبان که صحف ابراهیم، توراة موسی، زبور داوود، انجیل عیسی، مصحف فاطمه و احتمالاً کتاب جامعه‌ علی (ع) در آن  نگهداری می‌شده و در حقیقت جفر ابیض، کتابخانه‌ کوچک سیاری بوده که کتاب‌های پیغمبران و مصحف فاطمه (ع) در آن، نزد ائمه – علیهم‌السلام – نگهداری می‌شده است و جفر احمر، محفظه‌ای بوده است که اسلحه‌ رسول خدا (ص) در آن نگهداری می‌شده است.» (همان، صص ۲۹-۳۰) 

چنین رویکردی به ادبیات دینی، از منظر رشته‌های علوم انسانی مدرن، در حکم «افسون‌زدایی» از مضامین دینی‌ست. در اینجا صالحی نجف‌آبادی این انگاره را رد می‌کند که خداوند، دانش «همه‌ آنچه هست و بود و خواهد شد» را به امامان معصوم داده است؛ چرا که جفر در حقیقت یک محفظه بوده حاوی کتاب‌های مقدس پیشین. این رویکرد، به نفع تفسیر سیاسی- اجتماعی از دین مطلوب صالحی نجف‌آبادی بوده است. دین سیاسی تا حدی نیاز دارد که با افسون‌زدایی، وجوه ادبی محض را در ادبیات خود تقلیل دهد تا جدی‌تر گرفته شود. صالحی نجف‌آبادی همچنین استدلال می‌کند که اگر برای هر فرد انسانی، فقط یک سطر مطلب در چنین صحیفه‌هایی، مانند مصحف منسوب به فاطمه (ع) نوشته شده باشد، حجم بسیاری می‌گیرد و چنین نوشته‌ای در هیچ محفظه‌ای جا نمی‌گیرد. 

ویکی‌شیعه در مورد ایده‌ ولایت فقیه می‌نویسد که صالحی‌نجف‌آبادی تنها پس از پیروزی انقلاب اسلامی بود که در سالهای ۱۳۶۰ و ۱۳۶۱ به آن پرداخت و البته تقریری از ولی فقیه به دست داد که وجه زمینی و عقلانی آن به وجه عارفانه و الهی‌اش می‌چربید. ویکی‌شیعه می‌نویسد: «صالحی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در حوزه علمیه قم ماند و به فعالیت‌های علمی ادامه داد. نخست به تدریس نهج البلاغه پرداخت و به تدریج با اهمیت یافتن مسئله ولایت فقیه در سال ۱۳۶۰ و ۱۳۶۱ دست به بررسی آن زد و از مفهوم انشایی ولایت فقیه یا مشروعیت مردمی و انتخابی آن دفاع کرد. او در آن مباحث برای اولین بار نظریه مشهور آن روز‌ها که ولی فقیه باید مجتهد اعلم باشد، را رد کرد و نظر داد ولی فقیه در جمع مجتهدان، مثل وزیر بهداری در جمع پزشکان است.» مفهوم این موضع‌گیری آن است که ولی فقیه، تنها نماینده‌ صنف فقهاء در قدرت است و از حیث احاطه به علوم دینی، نمی‌بایست فرد متمایزی گرفته شود. 

برخلاف روحانیون سنتی، محرومیت زنان از مسئولیت‌های اجتماعی و سیاسی را نوعی ظلم بر آن‌ها می‌انگارد

همین منبع، از قول عبدالوهاب فراتی در کتاب روحانیت و تجدد می‌نویسد که صالحی نجف‌آبادی «​​برخلاف روحانیون سنتی که به دلایل جنسیتی، زنان را از عهده‌دار‌شدن مسئولیت‌های اجتماعی و سیاسی محروم می‌دانند، آن را نوعی ظلم بر جنس مخالف می‌انگارد و خواهان بازنگری در ادله و دلالت روایات وارده در این باب است.» (روحانیت و تجدد: با تاکید بر جریان‌های فکری قم، عبدالوهاب فراتی، انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۳، صفحه‌ ۴۴۴) محمدعلی کوشا، از شاگردان صالحی نجف‌آبادی در ۱۳۹۰ در گفتگویی با نشریه‌ مهرنامه، استاد خود را از پیشگامان «اجتهاد تفسیری» یا همان اجتهاد در تفسیر می‌نامد در این معنا که در روش تفسیر قرآن و روایات دینی، سبک منحصر به فرد خود را داشته است. به عنوان نمونه، کوشا می‌گوید که صالحی نجف‌آبادی معتقد بوده که آیات مربوط به بهشت و جهنم، یا آیات مربوط به جنیان و فرشتگان در قرآن، برای بشر قابل درک نیست و عمق معانی این قبیل آیات تنها برای خداوند روشن است. مطابق با تفسیری که محمدعلی کوشا از مواضع استاد خود دارد، طیف وسیعی از مفاهیم قرآنی، موضوع ایمان هستند و هرگز برای بشر قابل شناخت نیستند. در رأس این مفاهیم ذات خداوند است که موضوع ایمان است اما موضوع شناخت انسان نیست و نمی‌تواند باشد. این موضع که به تفکیک ایمان از شناخت تأکید می‌کند در مواضع صالحی نجف‌آبادی تلاشی برای عقلانی‌سازی بیشتر دین بوده است. کوشا در این مصاحبه می‌گوید: «اصل قضيه اين است كه انسان‌ها به اين امور اعتقاد و ايمان داشته باشند، اما معناي ايمان آوردن اين نيست كه تمام ريزه‌كاريی‌های متعلقات ایمان هم قابل شناسایی کامل باشد.» (شماره‌ ۱۵ مهرنامه، شهریور ۱۳۹۰) 

نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی نمونه‌ یک حوزوی‌ست که پیش از ۵۷ با تأکید بر وجه انقلابی شیعه، خلاف سیاست رسمی حکومت وقت عمل می‌کرد و مواضعش با نرخ متداول سیاست روز پس از ۵۷ هم خریداران کمی پیدا کرد و لاجرم آثارش در حوزه مهجور باقی ماند. او در شانزدهم اردیبهشت‌ماه ۱۳۸۵ درگذشت و تلاش یارانش برای تأسیس بنیادی برای نشر آثار او قرین توفیق نبود.