حقوق بشر عبارت از موازینی عمومی و بنیادی است که همه انسانها را فارغ از گرایشهای فکری یا ایدهها و باورهایشان در بر میگیرد. در واقع، نفس داشتن ایدهها، ذهنیتها، اندیشهها، گرایشهای فکری، عقاید و ایمانهای گوناگون و یا ناباوری به آنها یا تغییر از یک باور و ایمان خاص به باور یا ایمانی دیگر یکی از حقوق انسانی محسوب میشود.
این امر شامل آزادی پذیرش یا رد جهانبینیهای دینی یا غیردینی، اومانیستی، خداناباورانه، ندانمگرایانه یا سایر جهانبینیهایی است که با ادیان متعارف همخوانی ندارند. هر انسانی حق دارد دیدگاه خود را درباره اینکه یک دین خاص یا یک سری باورهای خاصی نادرست است ابراز کند و همچنین میتواند با بیان اینکه «من به آن اعتقاد ندارم» از حق عدم اعتقاد خود نیز بهره ببرد. علاوه بر این، افراد این آزادی را نیز دارند که از اظهار عقیده یا بیان التزام به هر نظام دینی یا اعتقادی خاصی نیز خودداری کنند بدون آنکه امنیت یا آزادی آنان به خطر بیفتد.
ذکر این نکته ضروری است که هیچ راهی برای دانستن اینکه انسانها واقعا به چه چیزهایی باور دارند (یا ندارند) وجود ندارد. افزون بر این، تلاشهای تاریخی برای تغییر یا تحمیل ادیان یا عقاید – در بسیاری موارد – صرفا تلاش برای ساختن ظاهری متفاوت از جامعه – مثلا ایجاد جامعهای که ظاهرا همه افراد آن، مذهب خاصی را دنبال کنند – بوده است؛ امری که اهداف اغلب آشکاری را برای سلطه بر مردم دنبال میکرد.
این نوشتار به طور خاص و به عنوان یک تجربه، نگاهی دارد به موسسه «انسانگرایان بینالملل» (Humanist International) که به نظر میرسد در زبان فارسی به نام پیشین خود، «اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا» (The International Humanist and Ethical Union) بیشتر شناختهشده باشد.[1]
نگاهی به گذشته
از نظر تاریخی رابطه میان افرادی که باورهای دینی داشتهاند و انسانهای ناباورمند، همواره یکسان و یکشکل نبوده است. گرچه رابطه میان این گروهها همیشه تنشآمیز و همراه با تبعیض و ستم نبوده است، اما در عین حال طرد اجتماعی، بدبینی و سوءظن، انگزنی و انواع آزارهای دیگر نسبت به افرادی که گرایشهای دینی نداشتهاند، امری رایج بوده است. در جوامع باستانی، بهویژه جایی که باورهای ایمانی و اسطورهای نقش اصلی را در حکومت ایفا میکردند، افراد بیدین اغلب بدون هیچ دلیل مشخص و معلوم، به عنوان تهدیدی برای نظم مستقر در نظر گرفته میشدند.
به نظر میرسد با رواج گسترده ادیان ابراهیمی یعنی یهودیت، مسیحیت و اسلام، غیرمومنان با چالشهای بزرگتری نیز مواجه شدند. به عنوان مثال، در اروپای قرون وسطی، «الحاد» از سوی کلیسای مسیحی بدعت و کفرآمیز تلقی میشد و افرادی که دیدگاههای خلاف باورهای رسمی کلیسا ابراز میکردند با آزارهای شدید از جمله زندان، شکنجه و اعدام مواجه میشدند. نظام تفتیش عقاید مسئول محاکمه و مجازات بسیاری از بدعت گذاران، از جمله افراد ناباورمند به مذهب بود.
دوره روشنگری در قرون ۱۷ و ۱۸ میلادی موجب تغییر در نگرش نسبت به مقوله «انسان» شد. فیلسوفان و متفکران از تساهل مذهبی و جدایی کلیسا از دولت حمایت میکردند. با این حال، حتی در این دوران نیز ناباورمندی آشکار به خدا، اغلب با واکنش منفی روبرو میشد و غیرمومنان با طرد اجتماعی و محدودیت در حقوق سیاسی و اجتماعی خود مواجه میشدند.
قرن بیستم شاهد پیشرفتهای چشمگیری در سکولاریسم و بهرسمیتشناختن حقوق بشر بود. اما گرچه اعلامیه جهانی حقوق بشر حق آزادی اندیشه، وجدان و مذهب را به رسمیت شناخت با این حال، در عمل، بسیاری از افراد بدون مذهب در سراسر جهان هنوز با تبعیض و آزار و اذیت روبرو هستند. در برخی از کشورها، افراد بدون مذهب با موانع قانونی در امور اجتماعی همچون استخدام یا ازدواج مواجه میشوند. افراد بدون مذهب همچنین ممکن است به بهانههایی همچون «توهین به مقدسات» یا «ارتداد» به شدت مجازات گردند. برای مثال در عربستان سعودی «الحاد» جرم تلقی میشود. در سالهای گذشته در بنگلادش نیز وبلاگنویسان و نویسندگان سکولار هدف قرار گرفته و توسط افراطیون مذهبی به قتل رسیدهاند.
در ایران، افراد بدون مذهب به همراه باورمندان به ادیان «غیررسمی» (تعبیری که جمهوری اسلامی بهره میگیرد) با انواع تبعیض و آزار و اذیت مواجه هستند. در سایه حکمرانی جمهوری اسلامی، «ارتداد» میتواند مجازاتهای سنگینی از جمله اعدام را در پی داشته باشد.
با این وجود، مناطق و کشورهایی نیز وجود دارند که در آن افراد بدون دین از پذیرش و آزادی بیشتری برخوردارند یا با تبعیض قانونی و حقوقی روبرو نیستند. جوامع سکولار و ملتهایی که از آزادی اندیشه و بیان حمایتهای قوی دارند، تمایل دارند محیطی فراگیرتر برای غیرمومنان فراهم کنند.
اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا
«اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا» یا اتحادیه بینالمللی انسانگرا و اخلاقی (IHEU) که از سال ۲۰۱۹ به نام «انسانگرایان بینالملل» شناخته میشود، یک سازمان جهانی است که در زمینه انسانگرایی و ارزشهای اخلاقی، دفاع از حقوق بشر، سکولاریسم و حمایت از جدایی دین از حکومت فعالیت میکند. این اتحادیه که سال ۱۹۵۲ در آمستردام هلند تاسیس شد یک سازمان غیرانتفاعی است که کنفرانسها، کمپینها و طرحهایی برای افزایش آگاهی در مورد انسانگرایی و ترویج ارزشهای آن در سطح جهانی ترتیب میدهد. همه این موارد بر موضوعهای مختلف اجتماعی، اخلاقی و فلسفی نظیر حقوق بشر، آزادی اندیشه، آزادی بیان، آموزش سکولار و حقوق زنان تمرکز دارند.
ارزشها
اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا بر اساس این دیدگاه فعالیت میکند که اندیشهها و ارزشهای انسانگرایانه ضمن برخورداری از تاریخی بسیار طولانی در جوامع متفاوت، در دوره مدرن با رواج خرد و استدلال در حوزههای مربوط به معنا و اخلاق به اوج رسیده و منبع الهام بسیاری از متفکران، هنرمندان و انساندوستان بزرگ بوده است.
بر اساس معرفینامهای که این اتحادیه از خود ارائه میدهد، این فعالیتها و اهداف توسط آن پیگیری میشوند: اخلاقمداری، خردورزی و عقلانیبودن، شکوفایی زندگی انسانی و ارائه جایگزینی برای جزماندیشی مذهبی، فرقهگرایی و اقتدارگرایی. جایگزینی که به زندگی انسانی معنا و مقصود ببخشد.
بر اساس این ارزشهای اساسی، اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا تاکید دارد که شکوفایی زندگی انسانی نیازی به منبعی فرای انسانیت ندارد. همچنین بر آزادی و توسعه، صلح، دموکراسی، حاکمیت قانون و حقوق بشر تاکید دارد. از دید این موسسه، دو مولفهی آزادی شخصی و مسئولیت اجتماعی باید در توازن و تعادل قرار گیرند. از دیگرسو این اتحادیه از تلاش برای یافتن راهحلهای مبتنی بر خرد و علم و پژوهش برای حل مشکلات جهان حمایت میکند.
ارزش دیگری که اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا خود را پایبند به آن میداند پرهیز از تحمیل دیدگاه خود به سایر انسانها است. در متن بیانیه آمستردام که توسط اتحادیه صادرشده اینگونه آمده است: «اگرچه ما معتقدیم که تلاش برای خوشبختی انسان تلاشی تاریخی است، ولی دیدگاههای ما نوعی از مکاشفات [مقدس و] و همیشگی نیستند. به باور اومانیستها هیچ کس خطاناپذیر یا دانای کل نیست و دانش جهان و نوع بشر را میتوان تنها از طریق یک فرآیند مستمر مشاهده، یادگیری و بازاندیشی به دست آورد.»
فعالیتها
اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا یک سازمان غیردولتی (NGO) است که در نقاط مختلف جهان مشغول فعالیتهایی از قبیل کمپینهای آگاهیرسانی در زمینه اومانیسم، دفاع از قربانیان آزار و اذیت و خشونت و پیشبرد جنبش اومانیسم در جهان است. تعداد زیادی از سازمانهای انسانگرا، سکولار و آزاداندیش از سراسر جهان نیز با این اتحادیه همکاری میکنند.
به علاوه این نهاد، گزارشی سالانه به نام «گزارش آزادی اندیشه» منتشر میکند که بر مستندسازی تبعیض علیه اومانیستها و افراد بدون مذهب در سراسر جهان تمرکز دارد. این گزارش کشورها را بر اساس شاخصهای مرتبط با حقوق بشر، آموزش، آزادی بیان و موارد دیگر میسنجد.
این گزارشهای سالانه، که مورد توجه رسانههاست، تبعیضهایی را که افراد غیرمذهبی در کشورهای مختلف با آن مواجه هستند، برجسته میکند.
اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا همچنین از بنیانگذاران کمپین «به قوانین توهین به مقدسات پایان دهید» بوده است؛ کمپینی که با هدف لغو مجازات برای توهین به مقدسات در سراسر جهان تاسیس شده و در اصل واکنشی به حمله به دفتر نشریه «شارلی ابدو» بود که طی آن تروریستهای مسلح با انگیزههای مذهبی ۱۲ نفر را کشته و ۱۰ نفر را نیز زخمی کردند.
آیا این تجربه قابل گسترش است؟
اعلامیه جهانی حقوق بشر بر حق آزادی فکر، وجدان و مذهب تاکید دارد؛ امری که شامل آزادی تغییر دین یا عقیده و همچنین آزادی بیان دین یا عقیده از طریق آموزش، عمل، عبادت – چه به صورت فردی چه در اجتماع با دیگران – نیز میشود. «میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی» (ICCPR) نیز که در سال ۱۹۷۶ به تصویب رسید آزادی فکر، وجدان، مذهب، عقیده و بیان را به عنوان حقوق الزامآور قانونی تعیین کرد. بر اساس این موازین، حق داشتن عقاید تحت آزادی اندیشه، وجدان و مذهب، حقی فراگیر و مطلق تلقی میشود که باید بدون قید و شرط – از قبیل تبعیض و تفاوت میان ادیان رسمی یا غیررسمی، میان ادیان واقعی یا ساختگی و همچنین بدون محرومسازی افراد بیمذهب – حمایت شود.
اما به نظر میرسد بهرهمندی انسانها از آزادی باور و اندیشه، بهویژه در جوامعی با تاریخ یا زمینههای فرهنگی ویژه – که جزماندیشی دینی یا سلطه دینی را توجیه میکنند – صرفا با اتکا به موازین بینالمللی و قوانین روی کاغذ ممکن نباشد. اینجاست که اهمیت آموزشهای مدنی و فعالیتهای آگاهیبخش نظیر آنچه اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا انجام میدهد آشکار میشود. تغییرات فرهنگی و تحول در نگرشها امری زمانبر و مستلزم کوششهای فکری و آگاهیرسانیهای عمومی است، چراکه تغییر پایدار اجتماعی نیازمند همسوشدن حداکثری ارزشهایی است که بخش چشمگیری از جامعه بر آنها توافق دارند. تاکید اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا بر ارزشهای بنیادین و مشترکی مانند اخلاقمداری و خردورزی و نیز تاکید بر زندگی انسانی، آزادی و عدم تحمیل عقیده بر دیگری میتواند پایه و اساسی قابل اعتماد برای تحول اجتماعی ایجاد کند.
در ایران، به طور خاص، چنین به نظر میرسد که ارزشهای مذکور رفتهرفته هرچه بیشتر مورد توجه مردم بهخصوص نسلهای جوانتر قرار گرفته است. با تاکید بر ارزش زندگی و آزادی و با ترویج ارزشهای مشترک انسانی، میتوان به آیندهای امیدوار بود که جامعه از تنشهای قدیمی میان باورمندان به مذاهب و باورهای متفاوت و افراد با گرایشهای غیرمذهبی رهایی یابد.
منابع و مطالعه بیشتر
- “About Humanists International.” Humanists International, 15 Nov. 2023, humanists.international/about/.
- International Covenant on Civil and Political Rights | Ohchr, www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights. Accessed 14 Feb. 2024.
- “Iran – United States Department of State.” U.S. Department of State, U.S. Department of State, 7 Dec. 2023,
- www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/iran/#:~:text=The%202020%20World%20Religion%20Database,did%20not%20believe%20in%20God.
[1] اتحادیه جهانی انسانگرا و اخلاقگرا نام خود را به موسسه «انسانگرایان بینالملل» تغییر داده است. در این متن برای اجتناب از آشفتگی از نام پیشین این گروه استفاده شده است.